İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri nelerdir, işçi tehlikeli işte çalışmayı reddedebilir mi?

Kısaca

• İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür ve bu tedbirlerin maliyetini çalışana yansıtamaz.
• Ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan kurula ya da işverene başvurur; talebi kabul edilirse tedbir alınana kadar çalışmaktan kaçınabilir.
• Çalışmaktan kaçınılan dönemde çalışanın ücreti ve diğer hakları saklıdır.
• İşe başlamadan önce ve belirli değişikliklerde eğitim verilir; eğitim süresi çalışma süresinden sayılır.

Birçok iş kazası, alınabilecek basit bir önlemin alınmamasından doğar. Korkuluğu olmayan bir iskele, bakımı yapılmamış bir makine ya da hiç eğitim almadan tehlikeli bir işe sokulan yeni bir işçi. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, bu riskleri önleme yükünü öncelikle işverene verir. Çalışana da tehlike karşısında kendini koruyabileceği bir hak tanır: çalışmaktan kaçınma hakkı.

Bu yazı, kaza olmadan önceki yükümlülükleri anlatıyor. Kaza olduktan sonra işverenin tazminat sorumluluğu iş kazasında işverenin sorumluluğu, olayın iş kazası sayılıp sayılmadığı hangi olaylar iş kazası sayılır, bildirim süreleri ise iş kazası bildirimi yazılarında ele alındı.

İşverenin genel yükümlülüğü

Kanunun temel kuralı kısadır: işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür (m. 4). Bu genel borç, kanunda şu somut görevlere ayrılır:

• Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması,
• Alınan tedbirlere uyulup uyulmadığının izlenmesi, denetlenmesi ve uygunsuzlukların giderilmesi,
• Risk değerlendirmesinin yapılması ya da yaptırılması,
• Çalışana iş verilirken onun sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunun göz önüne alınması,
• Yeterli bilgi ve talimat verilenler dışındaki çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için gerekli tedbirlerin alınması.

İşveren bu konuda dışarıdan uzman ya da kuruluşlardan hizmet alsa bile sorumluluğu ortadan kalkmaz. Çalışanların kendi yükümlülükleri de işverenin sorumluluğunu etkilemez. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz (m. 4). Baret, iş ayakkabısı ya da koruyucu gözlük parasının ücretten kesilmesi bu yüzden kanuna aykırıdır.

Çalışanın da yükümlülükleri vardır. Çalışan, aldığı eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda kendisinin ve işinden etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye atmamakla yükümlüdür (m. 19).

Çalışmaktan kaçınma hakkı

Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşı karşıya kalan çalışan, iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, kurulun bulunmadığı işyerlerinde ise işverene başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini isteyebilir. Kurul acilen toplanır, işveren ise derhâl kararını verir. Durum tutanakla tespit edilir ve karar çalışana ve çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir (m. 13).

Kurul ya da işveren çalışanın talebi yönünde karar verirse çalışan, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Bu dönemdeki ücreti ile kanunlardan ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır.

Tehlike önlenemeyecek nitelikteyse çalışanın başvuru yapıp karar beklemesi gerekmez. Çalışanlar bu durumda işyerini ya da tehlikeli bölgeyi terk ederek belirlenen güvenli yere gider. Bu davranışları yüzünden hakları kısıtlanamaz.

Talebine rağmen gerekli tedbir alınmazsa, iş sözleşmesiyle çalışanlar tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir (m. 13). İşçinin hangi hâllerde sözleşmeyi bildirimsiz feshedebileceği işçinin haklı nedenle derhâl feshi yazısında anlatılmıştır. Başvuruyu ve kararı yazılı tutmak, ileride çıkabilecek bir uyuşmazlıkta en önemli delil olur.

Çalışanları bilgilendirme borcu

İşveren, işyerinin özelliklerini de dikkate alarak çalışanları ve çalışan temsilcilerini şu konularda bilgilendirir (m. 16):

• İşyerindeki sağlık ve güvenlik riskleri, koruyucu ve önleyici tedbirler,
• Kendilerine ilişkin yasal hak ve sorumluluklar,
• İlk yardım, olağan dışı durumlar, afetler ve yangınla mücadele ve tahliye işleri için görevlendirilen kişiler.

Ciddi ve yakın tehlikeye maruz kalan ya da kalma riski bulunan bütün çalışanlar, bu tehlikeler ve alınan ya da alınacak tedbirler hakkında derhâl bilgilendirilir. Başka işyerlerinden gelip o işyerinde çalışanlar için de işveren, bu çalışanların kendi işverenlerine gerekli bilgileri verir.

Eğitim borcu

İşveren, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini almasını sağlar. Eğitim özellikle işe başlamadan önce, çalışma yeri ya da iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesinde ya da yeni teknoloji uygulanmasında verilir. Eğitimler değişen ve yeni ortaya çıkan risklere uygun olarak yenilenir, gerektiğinde ve düzenli aralıklarla tekrarlanır (m. 17).

Kanun bazı durumları ayrıca düzenler:

• Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfta yer alan ve mesleki eğitim alma zorunluluğu bulunan işlerde, yapacağı işle ilgili mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyen kişi çalıştırılamaz.
• İş kazası geçiren ya da meslek hastalığına yakalanan çalışana işe başlamadan önce ilave eğitim verilir. Herhangi bir sebeple altı aydan fazla işten uzak kalanlara da işe başlatılmadan önce bilgi yenileme eğitimi verilir.
• Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde, başka işyerlerinden gelen çalışanlar eğitim aldıklarını belgelemedikçe işe başlatılamaz.
• Geçici iş ilişkisiyle çalışan için gerekli eğitimin verilmesini, bu ilişkinin kurulduğu işveren sağlar.
• Eğitimin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz. Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır; haftalık çalışma süresini aşan kısım fazla sürelerle çalışma ya da fazla çalışma olarak değerlendirilir.

Eğitim, kâğıt üzerinde imzalatılan bir form değildir. Bir kaza olduğunda işverenin bu borcu gerçekten yerine getirip getirmediği önem taşır.

Yükümlülüklere uyulmazsa: idari para cezası

Kanun, işverenin genel yükümlülüklerine, bilgilendirme ve eğitim borçlarına ve diğer pek çok yükümlülüğe aykırılığı idari para cezasına bağlamıştır (m. 26). Bazı cezalar aykırılıktan etkilenen her çalışan için ayrı ayrı uygulanır. Bu cezalar, iş kazası ve meslek hastalığı bildirimine ilişkin olanlar dışında Çalışma ve İş Kurumu il müdürünce verilir. Ceza tutarları zaman içinde güncellendiği için burada rakam verilmemiştir.

İdari para cezası, işverenin kaza hâlinde doğacak hukuki ve cezai sorumluluğunun yerine geçmez. Önlem almamanın asıl bedeli, çoğu zaman bir kazadan sonra ortaya çıkar.

Sık sorulan sorular

İskele sağlam değil, emniyet kemeri verilmiyor. Çalışmazsam işten çıkarılır mıyım?

Önce iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, kurul yoksa işverene başvurup tehlikenin tespitini ve tedbir alınmasını istemeniz gerekir. Karar yazılı olarak size bildirilir. Talebiniz yönünde karar verilirse tedbir alınana kadar çalışmaktan kaçınabilirsiniz ve bu dönemde ücretiniz ile diğer haklarınız saklıdır. Tehlike önlenemeyecek kadar yakınsa bu usulü beklemeden güvenli bir yere geçebilirsiniz; bu yüzden haklarınız kısıtlanamaz.

İşveren iş ayakkabısı ve baret parasını maaşımdan kesebilir mi?

Hayır. Kanun, işverenin iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamayacağını açıkça söyler. Kişisel koruyucu donanım da bu tedbirlerin parçasıdır.

İş güvenliği eğitimi mesai dışında yapılıyor. Bu süre için ücret alabilir miyim?

Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır. Eğitim süresi haftalık çalışma süresinin üzerine çıkarsa, aşan süre fazla sürelerle çalışma ya da fazla çalışma olarak değerlendirilir. Eğitimin maliyeti de çalışana yansıtılamaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.