İş kazası SGK'ya bildirilmezse ne olur? İşverenin süreleri ve işçinin yapabilecekleri

Kısaca

• İşveren iş kazasını kolluğa derhâl, SGK'ya en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmek zorundadır.
• Süresinde bildirilmeyen kazada bildirim tarihine kadarki geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir.
• Kaza bildirilmediyse işçi önce SGK'ya başvurur; altmış gün içinde cevap gelmezse talep reddedilmiş sayılır ve dava açılabilir.

İş kazasından sonra işçinin aklındaki ilk soru çoğu zaman tedavi ve gelirdir. Bu ikisinin sorunsuz yürümesi büyük ölçüde kazanın Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) zamanında ve doğru bildirilmesine bağlıdır. Bu yazı bildirimin kimde olduğunu, sürelerini ve bildirim yapılmadığında neler olacağını anlatır. Hangi olayların iş kazası sayıldığı hangi olaylar iş kazası sayılır yazısında ele alınmıştır.

Bildirim kimde, süre ne kadar?

5510 sayılı Kanun’un 13. maddesi bildirimi kural olarak işverene yükler. İş sözleşmesiyle çalışan sigortalı bakımından işveren:

• Kazayı olayın olduğu yerdeki kolluk kuvvetlerine, yani polis ya da jandarmaya derhâl bildirir.
• SGK’ya da en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirimde bulunur.

SGK’ya bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle doğrudan ya da taahhütlü postayla yapılır. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olmuşsa süre, kazanın öğrenildiği tarihten başlar. Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarda bildirimi sigortalının kendisi yapar. Onlar için süre, rahatsızlığının bildirime engel olmadığı günden sonraki üç iş günüdür; ancak bu bekleme bir ayı geçemez.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu da aynı üç iş günlük süreyi tekrarlar. Bu kanun işverene ayrıca bütün iş kazalarının kaydını tutma, gerekli incelemeyi yapma ve rapor düzenleme yükümlülüğü verir (m. 14). Kimsenin yaralanmadığı ama işyerine ya da iş ekipmanına zarar veren veya zarar verme potansiyeli taşıyan olaylar da incelenip raporlanır.

Meslek hastalığında süre farklı işler. İşveren, sigortalının meslek hastalığına tutulduğunu öğrendiği ya da bu durum kendisine bildirildiği günden başlayarak üç iş günü içinde SGK’ya bildirmek zorundadır (5510 m. 14). İşyeri hekimi ya da sağlık kuruluşu meslek hastalığı ön tanısı koyduğu vakaları SGK’nın yetkilendirdiği sağlık kuruluşlarına sevk eder. Bu kuruluşlar da meslek hastalığı tanısı koydukları vakaları en geç on gün içinde SGK’ya bildirir (6331 m. 14). Meslek hastalığının nasıl tespit edildiği meslek hastalığı yazısında anlatılmıştır.

Bildirim yapılmazsa işvereni ne bekler?

Kanun, süresinde bildirim yapmayan işverene birkaç ayrı sonuç bağlar:

• Kaza süresinde SGK’ya bildirilmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için işçiye ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir (5510 m. 21). Geçici iş göremezlik ödeneği, işçinin raporlu olduğu günler için SGK’dan aldığı ödemedir; ayrıntısı geçici iş göremezlik ödeneği yazısındadır.
• Meslek hastalığını bildirmeyen ya da bildirdiği hususları kasten eksik veya yanlış bildiren işverene, Kurumun yaptığı masraflar ve ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri rücu edilir, yani geri istenir (5510 m. 14).
• 6331 sayılı Kanun, bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyen işveren için idari para cezası öngörür (m. 26). Tutarlar zaman içinde güncellendiğinden burada rakam verilmemiştir.
• İşçi hiç sigortalı bildirilmeden çalıştırılıyorsa, kazadan doğan gelir ve ödenekler yine Kurumca ödenir; ancak Kurum yaptığı ve ileride yapacağı masrafları ve bağlanan gelirin peşin sermaye değerini, işverenin kusurlu olup olmadığına bakmaksızın işverene ödettirir (5510 m. 23).

Bildirim yapıldıktan sonra da süreç bitmez. SGK, olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağına karar verebilmek için gerektiğinde kendi denetim memurları ya da iş müfettişleri aracılığıyla soruşturma yaptırabilir. Soruşturmada bildirilenlerin gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, Kurumun yersiz yaptığı ödemeler gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan geri alınır (5510 m. 13).

Bildirimin geç yapılması işçinin sigorta haklarını ortadan kaldırmaz. Kanun bu sonuçları işçiyi değil, yükümlülüğünü yerine getirmeyen işvereni hedef alacak şekilde kurmuştur. Kazanın işverenin iş güvenliği önlemlerini almamasından doğması hâlindeki tazminat sorumluluğu ise ayrı bir konudur ve iş kazasında işverenin sorumluluğu yazısında anlatılmıştır.

İşveren bildirmezse işçi ne yapabilir?

Kanun bildirimi işverene yüklese de işçinin elinde birkaç imkân vardır.

İlk olarak tedavi gördüğünüz sağlık kuruluşuna olayın iş sırasında ve işyerinde olduğunu açıkça söyleyin. Sağlık hizmeti sunucuları, kendilerine intikal eden iş kazalarını en geç on gün içinde SGK’ya bildirmekle yükümlüdür (6331 m. 14/4). Kayıtlara olayın nasıl yazıldığı sonradan önem taşır.

İkinci olarak delilleri erken toplayın. Kolluk tutanağı, olay yeri fotoğrafları, hastane kayıtları, tanıkların adları ve iletişim bilgileri, işyeriyle yazışmalar ve kazanın iş saatinde olduğunu gösteren belgeler saklanmalıdır.

Üçüncü olarak SGK’ya başvurun. Sosyal güvenlik mevzuatından doğan uyuşmazlıklarda, Kuruma karşı dava açmadan önce SGK’ya başvurmak zorunludur. Kurum altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır ve dava yolu açılır. Başvuruda geçen süre zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında dikkate alınmaz (7036 m. 4).

İş kazasının tespiti davası

SGK olayı iş kazası saymazsa ya da başvuru reddedilmiş sayılırsa, iş mahkemesinde olayın iş kazası olduğunun tespiti istenebilir. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabulucuya başvurma şartı yoktur (7036 m. 3/3). İş kazasından doğan tazminat davalarında kazanın ya da zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (7036 m. 6/3).

Sigortasız çalıştırıldığı için önce hizmetlerinin tespitini istemesi gereken işçiler bakımından sigortasız çalıştırılan işçinin hakları yazısına bakılabilir.

Sık sorulan sorular

Üç iş günlük süre kaza işyeri dışında olduysa ne zaman başlar?

Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde meydana gelmişse, örneğin işçi görevle başka bir şehre gönderilmişse, SGK’ya bildirim süresi işverenin kazayı öğrendiği tarihten başlar.

İşveren kazayı bildirdi ama olayı farklı anlattı. Ne olur?

SGK, kendisine bildirilen olayın iş kazası olup olmadığını anlamak için denetim memurları ya da iş müfettişleri aracılığıyla soruşturma yapabilir. Bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, Kurumun yersiz yaptığı ödemeler gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan tahsil edilir. Olayın gerçekte nasıl olduğuna dair tanık ve belgeleri saklamak bu yüzden önemlidir.

Kaza geç bildirildi. Geçici iş göremezlik ödeneğimi kaybeder miyim?

Kanun bu durumda ödeneği işçiden esirgemez, yükü işverene bırakır. Kaza süresinde bildirilmezse bildirim tarihine kadar geçen süre için sigortalıya ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir. Bu yüzden geç bildirim, işçinin ödenek hakkını ortadan kaldıran bir neden olarak düzenlenmemiştir.

İş kazasıyla ilgili dava açmadan önce arabulucuya gitmem gerekir mi?

Hayır. İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında arabulucuya başvurma şartı uygulanmaz. Ancak SGK’ya karşı açılacak davalarda önce Kuruma başvurmak gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.