Hangi olaylar iş kazası sayılır, işveren kazayı nereye ve ne zaman bildirir?

İşçinin makine başında yaralanması herkesin aklına gelen iş kazası örneğidir. Kanundaki tanım bundan geniştir. Servis aracında yaşanan bir kaza, yemek arasında yemekhanede düşme ya da görevle gönderilen işçinin gittiği şehirde başına gelen bir olay da iş kazası sayılabilir. Bir olayın iş kazası sayılıp sayılmaması, işçinin Sosyal Güvenlik Kurumundan (SGK) alacağı ödenek ve gelirleri doğrudan belirler.

Kanunun saydığı beş durum

İş kazasının tanımı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 13. maddesindedir. Olayın şu durumlardan birinde meydana gelmesi gerekir:

1. Sigortalı işyerinde bulunduğu sırada,
2. İşverenin yürüttüğü iş nedeniyle; sigortalı kendi adına bağımsız çalışıyorsa kendi yürüttüğü iş nedeniyle,
3. İşverene bağlı çalışan sigortalı görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderildiğinde, asıl işini yapmadan geçen zamanlarda,
4. Emziren kadın işçinin, iş mevzuatına göre çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
5. Sigortalılar işverenin sağladığı bir taşıtla işin yapıldığı yere gidip gelirken.

Olayın ayrıca sigortalıyı hemen ya da sonradan bedenen veya ruhen engelli hâle getirmiş olması aranır. “Sonradan” sözcüğü önemlidir. Kazadan bir süre sonra ortaya çıkan bir sakatlık da olayla bağlantısı kurulabiliyorsa tanımın içinde kalır. Ruhsal zararlar da kapsama dahildir.

Tanımda olayın kimin kusuruyla meydana geldiği bir şart olarak yer almaz. Belirleyici olan, olayın sayılan durumlardan birinde gerçekleşmesi ve sigortalıda bedensel ya da ruhsal bir zarara yol açmasıdır. Kusur, işverenin tazminat sorumluluğunda ve SGK’nın yaptığı ödemeleri işverenden geri isteyip isteyemeyeceğinde önem kazanır. Tazminat konusu ayrı bir yazıda ele alınmıştır.

İşyeri yalnızca çalışılan masa ya da tezgâh değildir

Birinci durumdaki “işyeri” kavramı geniştir. Kanunun 11. maddesine göre işyerine bağlı yerler ile dinlenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden veya meslek eğitimi yerleri, avlu ve büro gibi eklentiler ve araçlar da işyerinden sayılır. Yemek molasında yemekhanede kayan, soyunma odasında yaralanan ya da işyerinin avlusunda bir aracın çarptığı işçi, işyerinde bulunduğu sırada kaza geçirmiş olur.

Kanun “çalıştığı sırada” demiyor, “işyerinde bulunduğu sırada” diyor. Bu yüzden işçinin o anda fiilen iş yapıyor olması gerekmez.

İkinci ve üçüncü durumlar işyerinin dışını kapsar. Müşteriye teslimat yapan kurye ya da arızalı bir cihazı onarmak için bir eve giden teknisyen işyerinin dışındadır, ama işverenin yürüttüğü işi yapmaktadır. Görevle başka bir şehre gönderilen işçi için kanun bir adım daha atar ve asıl işin yapılmadığı zamanları da korur. Yolculuk sırasında ya da konaklanan yerde yaşanan bir olay bu kapsamda değerlendirilebilir.

Yol kazalarında servis ayrımı

İşe gidiş ve dönüşteki kazalar yalnızca tek bir durumda sayılmıştır: işverenin sağladığı taşıtla yapılan yolculuk. Şirket servisinde ya da işverenin tahsis ettiği araçta yaşanan kaza iş kazasıdır. İşçinin kendi aracıyla, toplu taşımayla ya da yürüyerek işe giderken geçirdiği kaza ise beşinci duruma girmez. Yine de yolculuğun amacına bakmak gerekir. İşçi o gün işveren adına bir iş için yoldaysa, ikinci ya da üçüncü durum gündeme gelebilir.

İşverenin bildirim yükümlülüğü ve süreler

Kaza meydana geldiğinde işveren iki ayrı bildirim yapar. Önce olayın olduğu yerdeki kolluk kuvvetine, yani polis ya da jandarmaya derhâl haber verir. Ardından en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirimde bulunur. Bu bildirim, iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle Kuruma doğrudan ya da taahhütlü postayla yapılır. Kaza işverenin kontrolü dışındaki bir yerde olmuşsa, örneğin işçi şehir dışında görevdeyse, üç iş günlük süre işverenin kazayı öğrendiği tarihten başlar.

Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarda bildirimi sigortalının kendisi yapar. Süre, rahatsızlığının bildirime engel olmadığı günden sonraki üç iş günüdür; ancak bu bekleme bir ayı geçemez.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu da aynı üç iş günlük süreyi öngörür. Bu kanun işverene ayrıca bütün iş kazalarının kaydını tutma, gerekli incelemeyi yapıp rapor düzenleme görevi verir. Kimsenin yaralanmadığı ama işyerine ya da ekipmana zarar veren veya zarar verme potansiyeli taşıyan olaylar da incelenip raporlanır. Kazazedeyi tedavi eden sağlık kuruluşları da kendilerine intikal eden iş kazalarını en geç on gün içinde SGK’ya bildirir.

Bildirimin geç yapılmasının işveren açısından somut bir sonucu vardır. İşveren kazayı üç iş günü içinde SGK’ya bildirmezse, bildirim tarihine kadar geçen süre için işçiye ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği Kurumca işverenden tahsil edilir (5510 m. 21). SGK, kendisine bildirilen olayın iş kazası olup olmadığını anlamak için kendi denetim memurları ya da iş müfettişleri aracılığıyla soruşturma da yapabilir. Bildirilen hususların gerçeğe uymadığı ve olayın iş kazası olmadığı anlaşılırsa, yersiz yapılan ödemeler gerçeğe aykırı bildirimde bulunanlardan geri alınır.

İş kazası sayılmanın işçiye sağladığı haklar

Olay iş kazası sayıldığında işçi, iş kazası sigortasının sağladığı haklardan yararlanır. Kanunun 16. maddesine göre bunlar geçici iş göremezlik süresince günlük ödenek, sürekli iş göremezlik geliri, ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir, gelir bağlanmış kız çocuklarına evlenme ödeneği ve cenaze ödeneğidir. Geçici iş göremezlik ödeneği için Kurumca yetkilendirilen hekim ya da sağlık kurulundan istirahat raporu alınmış olması gerekir.

Kazadan sonra ilk günlerde atılan adımlar sonradan çok iş görür. Sağlık kuruluşuna başvururken olayın iş sırasında olduğunu söyleyin. Olayı gören çalışma arkadaşlarının adlarını, kazanın saatini ve yerini not edin. İmkân varsa olay yerinin fotoğrafını çekin. Bu bilgiler hem SGK sürecinde hem de ileride açılabilecek bir davada olayın nasıl gerçekleştiğini göstermeye yarar.

Sık sorulan sorular

Kendi aracımla işe giderken kaza geçirdim. Bu iş kazası mı?

Kanun işe gidiş ve dönüş yolunu yalnızca işverenin sağladığı taşıtla yapılan yolculuk için iş kazası kapsamına almıştır. Kendi aracıyla, toplu taşımayla ya da yürüyerek işe giden işçinin yolda geçirdiği kaza bu duruma girmez. Ancak yolculuk işveren adına yapılan bir iş için yapılıyorsa, örneğin işçi işyerine uğramadan doğrudan bir müşteriye gidiyorsa ya da görevle başka bir yere gönderilmişse, kanunun saydığı diğer durumlardan biri gündeme gelebilir.

İşveren kazayı SGK'ya bildirmezse ne yapabilirim?

Tedavi gördüğünüz hastane, kendisine intikal eden iş kazalarını en geç on gün içinde SGK’ya bildirmekle yükümlüdür; bu yüzden başvururken olayın iş sırasında olduğunu açıkça söyleyin. Olayın iş kazası sayılıp sayılmaması konusunda uyuşmazlık çıkarsa iş mahkemesine gidilir. SGK’ya karşı dava açmadan önce Kuruma başvurmak zorunludur; Kurum altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır. İş kazasıyla ilgili tespit davalarında arabulucuya başvurma şartı ise yoktur.

Sigortam yapılmadan çalışırken kaza geçirdim. SGK'dan hak alabilir miyim?

Evet. İşveren işe başladığınızı süresinde SGK’ya bildirmemiş olsa bile, bildirimden ya da çalıştığınızın Kurumca tespitinden önce meydana gelen iş kazası nedeniyle gelir ve ödenekler Kurumca ödenir. Kurum, yaptığı ve ileride yapacağı masrafları ve bağlanan gelirin peşin sermaye değerini, işverenin kusurlu olup olmadığına bakmaksızın işverene ödettirir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.