Haksız rekabete uğrayan ne isteyebilir? Davalar, zamanaşımı ve ceza

Kısaca

• Haksız rekabete uğrayan, fiilin tespitini, durdurulmasını, sonuçlarının ortadan kaldırılmasını ve tazminat isteyebilir.
• Davalar, hakkın doğduğunun öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde hakkın doğumundan itibaren üç yıl içinde açılmalıdır.
• Kasten işlenen bazı haksız rekabet fiilleri şikâyet üzerine iki yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektirir.

Rekabet serbesttir; daha iyi ürün, daha uygun fiyat ya da daha başarılı tanıtım yoluyla rakibin müşterisini kazanmak hukuka uygundur. Haksız rekabet ise bu yarışın dürüstlük kuralına aykırı araçlarla yürütülmesidir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), m. 54 ile 63 arasında haksız rekabeti tanımlar, açılabilecek davaları ve ceza hükümlerini düzenler.

Haksız rekabet sayılan davranışlar

TTK m. 54/2’ye göre rakipler arasında ya da tedarikçilerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı veya dürüstlük kuralına başka şekillerde aykırı davranışlar ve ticari uygulamalar haksız ve hukuka aykırıdır. Bu genel ilkedir. Kanun bunu somutlaştırmak için m. 55’te örnekler sayar:

• Başkalarını, mallarını, fiyatlarını ya da ticari işlerini yanlış, yanıltıcı veya gereksiz yere incitici açıklamalarla kötülemek.
• Kendisi, işletmesi, malları ya da fiyatları hakkında gerçek dışı veya yanıltıcı açıklamalar yapmak.
• Başkasının malları, iş ürünleri ya da faaliyetleriyle karıştırılmaya yol açan önlemler almak.
• Rakibi gereksiz yere kötüleyen ya da onun tanınmışlığından yararlanan karşılaştırmalı reklam yapmak.
• Müşterileri başkasıyla yaptıkları sözleşmeyi ihlale ya da sona erdirmeye yöneltmek.
• Başkalarının iş ürünlerinden yetkisiz yararlanmak.
• Üretim ve iş sırlarını hukuka aykırı olarak ifşa etmek.
• İş şartlarına uymamak ve dürüstlük kuralına aykırı işlem şartları kullanmak.

Bu liste sınırlayıcı değildir. Sayılan örneklere girmeyen bir davranış da genel ilkeye aykırıysa haksız rekabet oluşturabilir.

Açılabilecek davalar

TTK m. 56/1’e göre haksız rekabet yüzünden müşterileri, kredisi, mesleki itibarı, ticari faaliyetleri ya da diğer ekonomik çıkarları zarar gören ya da böyle bir tehlikeyle karşılaşabilecek olan kişi şu davaları açabilir:

• Fiilin haksız olup olmadığının tespiti.
• Haksız rekabetin men’i, yani durdurulması ve önlenmesi.
• Haksız rekabetin sonucu olan maddi durumun ortadan kaldırılması. Fiil yanlış ya da yanıltıcı beyanlarla işlenmişse bu beyanların düzeltilmesi ve tecavüzün önlenmesi için kaçınılmazsa araç ve malların imhası da bu davanın konusudur.
• Kusur varsa zarar ve ziyanın tazmini.
• Türk Borçlar Kanunu m. 58’deki şartlar varsa manevi tazminat.

Tazminat konusunda kanun davacıya kolaylık sağlar. Hâkim tazminat olarak, davalının haksız rekabet nedeniyle elde etmesi mümkün görülen menfaatin karşılığına da karar verebilir. Zararın kesin olarak hesaplanamadığı durumlarda bu imkân önem taşır. Manevi tazminatın genel şartları manevi tazminat yazımızda anlatılıyor.

Dava hakkı yalnızca rakip işletmeye ait değildir. Ekonomik çıkarları zarar gören müşteriler de bu davaları açabilir; ancak araç ve malların imhasını isteyemezler (m. 56/2). Ticaret ve sanayi odaları, esnaf odaları, borsalar, üyelerinin ekonomik çıkarlarını korumakla görevli meslek birlikleri ve tüketicileri koruyan kuruluşlar ise tespit, men ve ortadan kaldırma davalarını açabilir (m. 56/3).

Men ve ortadan kaldırma davasında verilen karar, haksız rekabete konu malları doğrudan ya da dolaylı olarak ticari amaçla elde eden kişiler hakkında da uygulanır (m. 56/4). Fiil bir çalışan tarafından işi sırasında işlenmişse tespit, men ve ortadan kaldırma davaları çalıştırana karşı da açılabilir; tazminat taleplerinde ise Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır (m. 57).

Dava öncesi tedbir ve gümrükte el koyma

Dava sonuçlanana kadar zarar büyüyebilir. TTK m. 61’e göre dava açma hakkı olan kişinin talebi üzerine mahkeme, mevcut durumun korunmasına, haksız rekabetin önlenmesine, yanlış veya yanıltıcı beyanların düzeltilmesine ve gerekli diğer tedbirlere karar verebilir. Bu konuda Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun ihtiyati tedbire ilişkin hükümleri uygulanır. Tedbirin genel şartları ihtiyati tedbir yazımızda anlatılıyor.

Kanun ithalat ve ihracat aşaması için ayrı bir koruma da öngörür. Hak sahibinin talebiyle, cezayı gerektiren haksız rekabet konusu mallara gümrük idaresi tarafından ihtiyati tedbir niteliğinde el konulabilir. El koyma kararının tebliğinden itibaren on gün içinde esas hakkında dava açılmaz ya da mahkemeden tedbir kararı alınmazsa idarenin el koyma kararı ortadan kalkar.

Zamanaşımı süreleri

TTK m. 60’a göre haksız rekabet davaları, dava hakkı olan kişinin bu hakların doğduğunu öğrendiği günden itibaren bir yıl ve her hâlde hakkın doğumundan itibaren üç yıl içinde açılmalıdır. İki süreden hangisi önce dolarsa dava hakkı o tarihte zamanaşımına uğrar.

Bu kuralın bir istisnası vardır. Haksız rekabet fiili aynı zamanda Türk Ceza Kanunu’na göre daha uzun dava zamanaşımına tabi bir suç oluşturuyorsa, bu daha uzun süre hukuk davaları için de uygulanır.

Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m. 5/A). Bu nedenle tazminat istenecekse arabuluculuk sürecini de zamanaşımı süresini gözeterek planlamak gerekir.

Ceza hükmü

TTK m. 62, bazı haksız rekabet fiillerini suç olarak düzenler. Bu fiillerin cezası iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Maddede sayılanlar arasında şunlar vardır:

• m. 55’te yazılı haksız rekabet fiillerinden birini kasten işleyenler,
• kendi teklifinin tercih edilmesini sağlamak amacıyla kendisi, ürünleri ya da ticari faaliyeti hakkında kasten yanıltıcı bilgi verenler,
• çalışanları, vekilleri ya da yardımcıları aldatarak işveren veya müvekkillerinin üretim ya da ticaret sırlarının ele geçirilmesini sağlayanlar,
• çalışanının ya da vekilinin cezayı gerektiren bir haksız rekabet fiilini işlediğini öğrenip önlemeyen ya da gerçeğe aykırı beyanları düzeltmeyen işveren ve müvekkiller.

Bu suçların kovuşturulması, m. 56’ya göre dava açma hakkı olanların şikâyetine bağlıdır. Fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturuyorsa o suçun hükümleri uygulanır. Haksız rekabet bir tüzel kişinin işleri görülürken işlenirse, ceza tüzel kişi adına hareket eden ya da etmesi gereken organların üye ve ortakları hakkında uygulanır; tüzel kişi hakkında da ona özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunabilir (m. 63).

Haksız rekabet, tescilli bir markanın taklidi biçiminde ortaya çıkıyorsa ayrıca marka hakkına tecavüz suçu gündeme gelebilir.

Sık sorulan sorular

Haksız rekabet davası açmak için rakibin kusurlu olması gerekir mi?

Kanun tespit, men ve ortadan kaldırma davaları için kusur şartı öngörmemiştir; bu davalarda fiilin haksız rekabet oluşturması yeterlidir. Maddi tazminat istenebilmesi için ise kanun açıkça kusur şartı arar.

Haksız rekabetten zarar gören bir tüketici dava açabilir mi?

Evet. Ekonomik çıkarları zarar gören ya da böyle bir tehlikeyle karşılaşan müşteriler de kanundaki davaları açabilir. Yalnızca haksız rekabette kullanılan araç ve malların imhasını isteyemezler. Tüketicilerin menfaatlerini koruyan sivil toplum kuruluşları da tespit, men ve ortadan kaldırma davası açabilir.

Fiil devam ediyorsa bir yıllık süre ne zaman başlar?

Kanun süreyi, dava hakkı olanın bu hakların doğduğunu öğrendiği günden başlatır ve her hâlde hakkın doğumundan itibaren üç yılla sınırlar. Devam eden fiillerde sürenin nasıl işleyeceği, fiilin niteliğine göre ayrıca değerlendirilir; bu nedenle durumu fark eder etmez harekete geçmek en güvenli yoldur.

Haksız rekabet davası hangi mahkemede açılır?

Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen hususlardan doğan davalar ticari davadır ve asliye ticaret mahkemesinde görülür. Konusu bir miktar para olan tazminat davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.