Emeklilik nedeniyle kıdem tazminatı: emekli olurken ya da yaşı beklerken ayrılan işçinin hakları

Kısaca

• Kurumdan yaşlılık, emeklilik ya da malullük aylığı veya toptan ödeme almak için işten ayrılan işçi kıdem tazminatı alır.
• Bu durumda işçinin aylığa hak kazandığını ve kuruma başvurduğunu belgelemesi şarttır.
• Yaşlılık aylığı için yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim günü şartlarını tamamlayıp kendi isteğiyle ayrılan işçi de kıdem tazminatı alır.
• Aranan süre ve gün sayısı işçinin ilk sigortalı olduğu tarihe göre değişir.

Kural olarak istifa eden işçi kıdem tazminatı alamaz. Bu kuralın en çok bilinen istisnaları emeklilikle ilgilidir. 1475 sayılı İş Kanunu’nun hâlâ yürürlükte olan 14. maddesi, emekli olmak için ayrılan işçiye de, emeklilik için yalnızca yaşını bekleyen işçiye de kıdem tazminatı hakkı tanır.

Kıdem tazminatı, iş sözleşmesi kanunda sayılan sebeplerden biriyle sona erdiğinde işverenin işçiye ödediği, çalışma süresine göre hesaplanan bir paradır. İstifanın hangi hâllerde kıdem tazminatına engel olmadığı genel olarak istifa eden işçinin kıdem tazminatı yazımızda anlatılıyor. Bu yazı yalnızca emeklilikle ilgili iki hâle odaklanıyor.

İki ayrı hâl: aylık almak için ayrılmak ve yaşı beklemek

1475 sayılı Kanun m. 14/1, emeklilikle ilgili iki ayrı bent içerir:

• 4 numaralı bent: İşçinin bağlı olduğu kanunla kurulu kurum veya sandıktan yaşlılık, emeklilik ya da malullük aylığı veya toptan ödeme almak amacıyla ayrılması.
• 5 numaralı bent: İşçinin 506 sayılı Kanun’a göre yaşlılık aylığı için öngörülen yaşlar dışındaki diğer şartları, ya da aynı Kanun’un geçici 81. maddesine göre aranan sigortalılık süresini ve prim ödeme gün sayısını tamamlayarak kendi isteğiyle ayrılması.

İlk hâlde işçi emekli olmak için işten ayrılır. İkinci hâlde ise emeklilik için gereken süre ve günü doldurmuştur, ama yaşı henüz tutmadığı için aylık bağlanmaz. Kanun bu işçinin de yaşı bekleyerek kıdem tazminatı alıp ayrılmasına izin verir.

Her iki hâlde de kıdem tazminatının genel şartı geçerlidir. Tazminat, işçinin aynı işverende çalıştığı her tam yıl için 30 günlük ücreti tutarında ödenir; bir yıldan artan süreler için de aynı oran uygulanır. Bu yüzden en az bir tam yıllık kıdem gerekir. Kıdem, aynı işverenin bir ya da değişik işyerlerinde geçen süreler birlikte dikkate alınarak hesaplanır.

Emekli olmak için ayrılmada belgeleme şartı

4 numaralı bent için kanun açık bir şart koyar. İşçinin bu bentten yararlanabilmesi için aylık ya da toptan ödemeye hak kazandığını ve kendisine aylık bağlanması ya da toptan ödeme yapılması için bağlı olduğu kuruma veya sandığa başvurduğunu belgelemesi gerekir. İşçinin ölümü hâlinde bu şart aranmaz.

Bu yüzden emekli olmak için ayrılacak işçinin önce aylık bağlanması için başvurusunu yapması ve başvurunun yapıldığını gösteren belgeyi işverene vermesi gerekir. Ayrılma dilekçesinde sebebin emeklilik olduğu açıkça yazılmalıdır.

Yaş dışındaki şartlar: 15 yıl ve 3600 gün kimler için geçerli?

5 numaralı bentte aranan süre ve gün sayısı herkes için aynı değildir; işçinin ilk sigortalı olduğu tarihe göre değişir. Kanun bu konuda doğrudan 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’na atıf yapar.

1999’da 4447 sayılı Kanunla emeklilik şartları ağırlaştırılmış, bu tarihte zaten sigortalı olanlar için 506 sayılı Kanun’a geçici 81. madde eklenmiştir. Maddenin (B) ve (C) bentleri 2002’de 4759 sayılı Kanunla yeniden düzenlenmiştir. Maddenin iki bendi bu yazının konusu bakımından önemlidir:

• (C) bendi: 15 yıllık sigortalılık süresi ve en az 3600 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi. Bu bentte yaş şartı, şartların tamamlandığı tarihe göre kadınlarda 50’den 58’e, erkeklerde 55’ten 60’a kadar kademeli olarak artar. Kıdem tazminatı bakımından yaş aranmadığı için belirleyici olan 15 yıl ve 3600 gündür.
• (B) bendi: Sigortalılık süresine göre kademelendirilmiş şartlar. Kadınlarda 20, erkeklerde 25 yıllık sigortalılık süresi ve kademeye göre en az 5000 günden başlayan prim ödeme gün sayısı aranır.

Maddenin (A) bendi ise 1999 değişikliğinden önce aylığa hak kazanmış olanlar ile o tarihte kadınlarda 18, erkeklerde 23 yıl ve daha fazla sigortalılık süresi bulunanlar için eski hükümlerin uygulanacağını öngörür.

1999’daki değişiklikten sonra ilk kez sigortalı olanlar geçici 81. maddenin kapsamında değildir ve onlar için farklı şartlar aranır. Bu işçiler için hangi sürenin ve kaç günün geçerli olduğu ilk giriş tarihine göre değişir; bu bilginin SGK’dan yazılı olarak alınması en güvenli yoldur.

SGK’dan alınacak yazı

5 numaralı bentte kanun, 4 numaralı bentteki gibi bir belgeleme şartı saymaz. Hak, şartların gerçekten tamamlanmış olmasına bağlıdır. Ancak işveren şartların tamamlanmadığını ileri sürerse bunu ispat yükü işçiye düşer.

Bu nedenle işçinin ayrılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurarak, yaşlılık aylığı için yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim günü şartlarını tamamladığını gösteren bir yazı alması yararlıdır. Yazının işverene verilmesi ve ayrılma dilekçesine “1475 sayılı Kanun m. 14/1-5 uyarınca” ayrıldığının yazılması, sonradan çıkabilecek tartışmaları azaltır.

Dikkat edilmesi gereken bir nokta da hizmet dökümüdür. Eksik bildirilmiş ya da hiç bildirilmemiş çalışmalar prim gününü düşürebilir. Böyle bir eksik varsa önce kayıtların düzeltilmesi gerekebilir; bu konu sigortasız çalıştırılan işçinin hakları yazımızda ele alınıyor.

Tazminatın tutarı ve ödenmezse

Kıdem tazminatının yıllık tutarı için kanunda bir üst sınır öngörülmüştür; bu sınır her dönem yeniden belirlenir. Hangi ücretin esas alındığı kıdem tazminatının hesaplandığı ücret yazımızda anlatılıyor.

Kıdem tazminatı geç ödenirse hâkim, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder. Tazminat ödenmezse dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak gerekir; bu süreç işçilik alacaklarında zorunlu arabuluculuk yazımızda anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

15 yılımı ve 3600 günümü doldurdum ama yaşım tutmuyor. İstifa edersem kıdem tazminatı alır mıyım?

506 sayılı Kanun’un geçici 81. maddesinin (C) bendi kapsamındaysanız 15 yıllık sigortalılık süresi ve 3600 gün, yaşlılık aylığı için yaş dışındaki şartlardır. Bu şartları tamamlayıp kendi isteğinizle ayrılırsanız, aynı işverende en az bir tam yıl çalışmış olmak kaydıyla kıdem tazminatına hak kazanırsınız. Hangi bende tabi olduğunuzu ilk sigortalılık tarihiniz belirler.

SGK'dan yazı almadan istifa edersem hakkımı kaybeder miyim?

Yaş dışındaki şartları tamamlayıp ayrılma hâli (5 numaralı bent) için kanun SGK yazısını ayrıca şart olarak saymaz; asıl önemli olan şartların gerçekten tamamlanmış olmasıdır. Ancak işveren şartların tamamlandığını kabul etmezse bunu ispat etmeniz gerekir. Ayrılmadan önce SGK’dan yazı almak, bu tartışmayı baştan önler.

Malullük aylığı bağlanması için ayrılırsam da kıdem tazminatı alır mıyım?

Evet. Kanun yalnızca yaşlılık ve emeklilik aylığını değil, malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla yapılan ayrılmayı da kıdem tazminatı hâlleri arasında sayar. Bu durumda da aylığa ya da toptan ödemeye hak kazandığınızı ve kuruma başvurduğunuzu belgelemeniz gerekir.

Kıdem tazminatım geç ödenirse faiz isteyebilir miyim?

Evet. Kanuna göre kıdem tazminatının gecikmesi hâlinde hâkim, gecikme süresi için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine hükmeder.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.