İşçilik alacaklarında zorunlu arabuluculuk: başvuru, süreler ve ücret

İşten ayrılan ve kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ödenmemiş ücret ya da fazla çalışma ücreti gibi alacakları olan işçi, doğrudan iş mahkemesine dava açamaz. Önce arabulucuya başvurmak zorundadır. Bu kural İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesinde yer alır ve işverenin işçiden alacakları için de geçerlidir. İşe iade talebinde de arabuluculuk zorunludur, ancak orada süreler farklıdır; o konu ayrı bir yazıda anlatılmıştır.

Arabulucu, Adalet Bakanlığının arabulucular siciline kayıtlı, tarafsız ve bağımsız bir kişidir. Hâkim değildir, karar vermez. Tarafların görüşmesini sağlar, kendi çözümlerini bulmalarına yardım eder; taraflar bir çözüm üretemezse bir çözüm önerisinde bulunabilir.

Hangi talepler için zorunlu

Kanuna, bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı için açılacak davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Dava şartı, mahkemenin davanın esasına girebilmesi için önceden yerine getirilmesi gereken koşul demektir. Arabulucuya gidilmeden açılan dava, herhangi bir işlem yapılmaksızın usulden reddedilir.

2023 yılında yapılan değişiklikle, bu alacak ve tazminatlarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kapsama alındı. Örneğin alacağı için icra takibi başlatan işçi, işverenin itirazı üzerine itirazın iptali davası açacaksa önce arabulucuya başvurmalıdır.

İş kazası ya da meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları ise bu kuralın dışındadır. Kanun ayrıca gazetecileri ve gemiadamlarını bu madde bakımından işçi sayar.

Başvuru nereye yapılır, süreç nasıl işler

Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki ya da işin yapıldığı yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Karşı taraf birden fazlaysa bunlardan birinin yerleşim yeri esas alınabilir. Arabuluculuk bürosu kurulmamış yerlerde başvuru, bu iş için görevlendirilen yazı işleri müdürlüğüne yapılır. Başvuran, kendisine ve elinde varsa karşı tarafa ait iletişim bilgilerini büroya verir.

Arabulucuyu büro, listeden belirler. Taraflar listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir. Arabulucu tarafları her türlü iletişim aracıyla bilgilendirir ve ilk toplantıya davet eder. Karşı taraf büronun yetkili olmadığını düşünüyorsa, en geç ilk toplantıda yetki itirazında bulunabilir; bu itirazı sulh hukuk mahkemesi kesin olarak karara bağlar. İtiraz kabul edilirse, kararın tebliğinden itibaren bir hafta içinde yetkili büroya başvurulabilir ve yetkisiz büroya başvurulan tarih, yetkili büroya başvuru tarihi sayılır. Görüşmeler ise taraflar aksini kararlaştırmadıkça, arabulucuyu görevlendiren büronun bağlı olduğu adalet komisyonunun yetki alanı içinde yapılır.

Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır. Bu süre zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir. Taraflara ulaşılamaması, tarafların katılmaması, anlaşma sağlanması ya da sağlanamaması hâllerinde arabulucu süreci bitirir ve bir son tutanak düzenler.

Anlaşma sağlanamazsa işçi iş mahkemesinde dava açabilir. Son tutanağın aslı ya da arabulucu tarafından onaylanmış örneği dava dilekçesine eklenmelidir. Eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; bu sürede sunulmazsa dava usulden reddedilir. Alacak davaları için kanun, işe iadedekine benzer kısa bir dava açma süresi öngörmez. Ancak aşağıda anlatılan zamanaşımı süreleri işlemeye devam eder.

İlk toplantıya katılmamanın sonucu

Arabuluculuk davetini ciddiye almak gerekir. Taraflardan biri geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmaz ve süreç bu yüzden sona ererse, katılmayan taraf son tutanağa yazılır. Bu taraf sonra açılan davada kısmen ya da tamamen haklı çıksa bile, karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur. Ayrıca onun lehine, Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenen vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir. Kural, Kasım 2024’te yapılan değişiklikle bugünkü hâlini almıştır.

İki taraf da ilk toplantıya katılmazsa, sonra açılacak davada tarafların yaptıkları yargılama giderleri kendi üzerlerinde bırakılır.

Ücret, anlaşma ve zamanaşımı

Arabuluculuk ücreti, Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenir. Tutarlar dönem dönem yeniden belirlendiği için güncel tarifeye bakmak gerekir. Taraflara ulaşılamaması, tarafların katılmaması ya da iki saatten kısa süren görüşmelerde anlaşma sağlanamaması hâlinde iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. Görüşmeler iki saati aşar ve anlaşma sağlanamazsa, iki saati aşan kısmın ücreti aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca eşit olarak karşılanır. Taraflar anlaşırsa ücreti, aksi kararlaştırılmadıkça yine eşit olarak öderler. Bakanlığın ödediği ve tarafların karşıladığı ücret, sonradan açılan davada yargılama giderlerinden sayılır.

Arabuluculukta yapılan teklifler ve kabuller, sonradan açılan davada delil olarak kullanılamaz. İşçi, görüşmede alacağının bir kısmından vazgeçmeye hazır olduğunu söylemiş olsa bile, bu beyan davada aleyhine kullanılamaz.

Anlaşma sağlanırsa, üzerinde anlaşılan konularda artık dava açılamaz. Taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, mahkeme kararı gibi icraya konulabilen bir belge sayılır. Avukat bulunmayan anlaşmalarda taraflar, sulh hukuk mahkemesinden anlaşmanın icra edilebilir olduğuna dair şerh verilmesini isteyebilir.

Zamanaşımı, dolduktan sonra karşı tarafın alacağı ödemekten kaçınabildiği süredir. Ücret alacaklarında bu süre beş yıldır. Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı, eşit davranma ilkesine aykırı fesihten doğan tazminat ve yıllık izin ücreti için de zamanaşımı beş yıldır. Arabuluculuk bürosuna başvurulduğu tarihten son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. Durma, sürenin o aralıkta işlememesi, son tutanaktan sonra kaldığı yerden devam etmesi demektir. Bu yüzden zamanaşımının dolmasına az kalmışsa, son tutanaktan sonra dava açmayı geciktirmemek gerekir.

Sık sorulan sorular

Arabuluculuk görüşmesine avukatsız katılabilir miyim?

Evet. Taraflar arabuluculuk görüşmelerine bizzat, kanuni temsilcileri ya da avukatları aracılığıyla katılabilir. İşveren de yazılı belgeyle yetkilendirdiği bir çalışanı aracılığıyla temsil edilebilir. Avukatla katılmanın bir sonucu da şudur: taraflar ve avukatları ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ayrıca mahkeme onayı aranmadan icraya konulabilir.

İşveren ilk toplantıya gelmezse ne olur?

Arabulucu, taraflar katılmadığı için görüşme yapılamadığını belirten son tutanağı düzenler ve işçi bu tutanakla dava açabilir. İşveren geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmadıysa bu durum tutanağa yazılır. Sonradan açılan davada işveren kısmen ya da tamamen haklı çıksa bile, işçinin ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve kendi lehine hükmedilecek vekâlet ücreti yarıya iner.

Arabulucuda anlaştıktan sonra bir alacağımı unuttuğumu fark ettim. Dava açabilir miyim?

Kanun, arabuluculuk sonunda üzerinde anlaşılan konularda dava açılamayacağını söyler. Anlaşma belgesinde hangi alacakların yer aldığı bu yüzden belirleyicidir. “Başkaca hiçbir alacağım kalmamıştır” gibi geniş ifadeler, belgede adı geçmeyen alacakların da anlaşmaya dahil edilip edilmediği konusunda ileride tartışma yaratabilir. Anlaşma imzalanmadan önce bütün alacak kalemlerinin tek tek gözden geçirilmesi gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.