Yurt dışı çıkış yasağı kim tarafından konur, nasıl itiraz edilir ve kaldırılır?

Kısaca

• Yurt dışına çıkma özgürlüğü ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararıyla sınırlanabilir.
• Soruşturmada yasağı savcının istemiyle sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme koyar.
• Karara, öğrenildiği tarihten itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie başvurularak itiraz edilebilir.
• Şüpheli ya da sanık yasağın kaldırılmasını isteyebilir; hâkim beş gün içinde karar verebilir.

Hakkında soruşturma yürütülen birinin yurt dışına gidememesi, uygulamada en sık rastlanan koruma tedbirlerinden biridir. Kişi tutuklanmaz, günlük hayatına devam eder; ama havalimanında pasaport kontrolünden geçemez. Bu yasağın dayanağı, Ceza Muhakemesi Kanunu’ndaki (CMK) adli kontrol hükümleridir.

Tutuklamanın ve adli kontrolün genel şartları tutuklama ve adli kontrol yazısında anlatıldı. Bu yazı yalnızca yurt dışına çıkış yasağına odaklanıyor.

Yasağı kim koyabilir?

Anayasa’ya göre vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak sınırlanabilir (Anayasa m. 23). Yani bir savcı, kolluk ya da idare kendi başına ceza soruşturması gerekçesiyle yurt dışı yasağı koyamaz; kararı hâkim verir.

CMK’ya göre tutuklama nedenleri bulunan bir soruşturmada şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. Kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adli kontrol uygulanabilir. Adli kontrol yükümlülüklerinin ilki “yurt dışına çıkamamak”tır (m. 109/3-a).

Kararı veren merci yargılamanın aşamasına göre değişir (m. 110):

• Soruşturma evresinde şüpheli, Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararıyla adli kontrol altına alınabilir.
• Kovuşturma evresinde, yani iddianamenin kabulünden sonra, görevli ve yetkili mahkeme de aynı tedbiri uygulayabilir.

Adli kontrol, şüphelinin kanunda sayılan yükümlülüklerden bir ya da birkaçına tabi tutulmasıdır. Bu yüzden yurt dışı yasağı tek başına verilebileceği gibi, imza yükümlülüğü gibi başka yükümlülüklerle birlikte de verilebilir.

Pasaport kısıtlaması nasıl uygulanır?

Yasağın pratik sonucu Pasaport Kanunu’nda düzenlenmiştir. Yurt dışına çıkmaları mahkemelerce yasaklananlara pasaport veya seyahat vesikası verilmez (5682 sayılı Kanun m. 22). Bu kişilerin kimlik bilgileri ve kısıtlama sebebi polis makamlarına bildirilir; bilgiler emniyet müdürlükleri aracılığıyla hudut kapılarına ulaştırılır. Kanuna göre bu kişilerin yurt dışına çıkışları engellenir; daha önce pasaport verilmişse geri alınır.

Kanunda zaruri hâllerde Cumhurbaşkanının onayıyla pasaport verilebileceğine ilişkin bir istisna da vardır. Ancak bu istisna, yurt dışına gitmeleri mahkemelerce yasaklananları kapsamaz.

Yasak, kişi yurt dışındayken konulmuşsa da sonuç doğurur. Kanuna göre yurt dışına çıkması yasaklananların süresi dolan pasaportları yenilenmez; kendilerine Türkiye’ye dönmeleri için seyahat vesikası verilir.

Pasaport Kanunu’nda daha önce İçişleri Bakanlığının, yurt dışına çıkmasında genel güvenlik bakımından sakınca gördüğü kişilere pasaport verilmemesine imkân tanıyan bir ibare bulunuyordu. Anayasa Mahkemesi 2024’te bu ibareyi, yurt dışına çıkma hürriyetinin Anayasa’ya göre ancak hâkim kararıyla sınırlanabileceği gerekçesiyle iptal etti.

Karara itiraz

Adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir (m. 111). İtiraz süresi, kararın öğrenildiği tarihten itibaren iki haftadır. İtiraz, kararı veren hâkimlik ya da mahkemeye verilecek bir dilekçeyle ya da zabıt kâtibine sözlü beyanla yapılır; sözlü beyan tutanağa geçirilir (m. 268).

Kararı veren hâkim ya da mahkeme itirazı yerinde görürse kararını kendisi düzeltir. Yerinde görmezse dosyayı en geç üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir.

İtiraz dilekçesinde şunların gösterilmesi işe yarar:

• Kaçma şüphesini ortadan kaldıran bağlar: yerleşik adres, aile, iş, taşınmaz,
• Delillerin toplanmış olması nedeniyle delil karartma şüphesinin artık bulunmadığı,
• Yasağın kişinin işine, ailesine ya da sağlığına somut etkisi,
• Tedbirin suçun ağırlığına göre ölçüsüz olduğu, daha hafif bir yükümlülüğün yeterli olacağı.

Kaldırılma istemi ve azami süre

İki haftalık itiraz süresi kaçırılsa bile yol kapanmaz. Şüpheli ya da sanığın istemi üzerine hâkim veya mahkeme, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra beş gün içinde karar verebilir (m. 111). Hâkim de savcının istemiyle yükümlülükleri bütünüyle ya da kısmen kaldırabilir, değiştirebilir veya şüpheliyi bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir (m. 110).

Yasağın sürüp sürmeyeceği ayrıca en geç dört aylık aralıklarla değerlendirilir. Bu değerlendirmeyi soruşturma evresinde savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde ise mahkeme kendiliğinden yapar (m. 110).

Adli kontrolün süresi de sınırsız değildir (m. 110/A):

• Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde en çok iki yıldır; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek bir yıl daha uzatılabilir.
• Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde en çok üç yıldır; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir. Uzatma toplam üç yılı, kanunda sayılan bazı ağır suçlarda ve terör suçlarında dört yılı geçemez.
• Bu süreler çocuklar bakımından yarı oranında uygulanır.

Yasak altında geçen süre ceza hesabında da işe yaramaz. Kanuna göre adli kontrol altında geçen süre, kişi sonunda mahkûm olsa bile cezasından düşülmez. Kanun bu kurala yalnızca iki yükümlülük için istisna tanır: konutunu terk etmeme ve özellikle bağımlılıktan arınma amacıyla hastaneye yatma dâhil tedavi veya muayene tedbirlerine tabi olma. Yurt dışına çıkamama bu istisnalar arasında yer almaz (m. 109).

Yasağa uymamanın sonucu ağırdır. Adli kontrol yükümlülüklerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli ya da sanık hakkında, öngörülen hapis cezasının süresine bakılmaksızın hemen tutuklama kararı verilebilir (m. 112).

Vergi borcu ve diğer sebepler

Vergi borcu nedeniyle yurt dışı yasağı uzun yıllar tartışma konusu oldu. Pasaport Kanunu’nda vergi borçlularına pasaport verilmemesine imkân tanıyan ibare 2007’de Anayasa Mahkemesince iptal edildi. Amme alacaklarının tahsiline ilişkin 6183 sayılı Kanun’a sonradan eklenen yurt dışı çıkış tahdidi maddesi de 2011’de yürürlükten kaldırıldı.

Sık sorulan sorular

Hakkımda yurt dışı çıkış yasağı var ama tedavi için yurt dışına gitmem gerekiyor. Ne yapabilirim?

Yasağı koyan hâkimlik ya da mahkemeye başvurup yasağın kaldırılmasını veya değiştirilmesini isteyebilirsiniz. Kanun, soruşturma evresinde hâkimin savcının istemiyle şüpheliyi yükümlülüklerden bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabileceğini de öngörür. Başvurunuza gidiş gerekçesini gösteren belgeleri eklemeniz, değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Yurt dışında yaşıyorum ve hakkımda yasak konuldu. Pasaportumun süresi dolarsa ne olur?

Pasaport Kanunu’na göre yurt dışına çıkması mahkemece yasaklanan kişinin süresi dolan pasaportu yenilenmez; kendisine yalnızca Türkiye’ye dönmesi için seyahat vesikası verilir. Yasağın kaldırılması için kararı veren hâkimlik ya da mahkemeye başvurulabilir; bu başvuru avukat aracılığıyla da yapılabilir.

Yasağa rağmen yurt dışına çıkmaya çalışırsam ne olur?

Yasak kolluk aracılığıyla hudut kapılarına bildirildiğinden çıkış kural olarak engellenir. Ayrıca adli kontrol yükümlülüğünü isteyerek yerine getirmeyen şüpheli ya da sanık hakkında, öngörülen hapis cezasının süresine bakılmaksızın hemen tutuklama kararı verilebilir.

Vergi borcum olduğu için yurt dışına çıkmam yasaklanabilir mi?

Pasaport Kanunu’nda vergi borcu nedeniyle pasaport verilmemesine imkân tanıyan ibare 2007’de Anayasa Mahkemesince iptal edildi. Amme alacaklarının tahsiline ilişkin 6183 sayılı Kanun’a sonradan eklenen yurt dışı çıkış tahdidi maddesi de 2011’de yürürlükten kaldırıldı.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.