Vergi borcu yüzünden yurt dışına çıkış yasağı konur mu, nasıl kaldırılır?

Kısaca

• Vergi borcu nedeniyle idarenin yurt dışı çıkış yasağı koymasını sağlayan kanun maddesi bugün yürürlükte değildir.
• Anayasa'ya göre yurt dışına çıkma hürriyeti ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararıyla sınırlanabilir.
• Amme alacakları kanunundaki yurt dışı çıkış tahdidi maddesi 2011'de yürürlükten kaldırıldı.
• Vergi kaçakçılığı gibi bir suçtan soruşturma varsa hâkim, adli kontrol olarak yurt dışına çıkamama yükümlülüğü koyabilir.

“Vergi borcu olanı havalimanından geri çeviriyorlar” sözü hâlâ sık duyulur. Bu inanç geçmişte gerçek bir uygulamaya dayanıyordu. Bugün ise hukuki durum farklıdır: vergi borcu sebebiyle idareye yurt dışı çıkış yasağı koyma imkânı veren kanun maddesi yürürlükten kaldırılmıştır.

Yurt dışı çıkış yasağının genel olarak kim tarafından konduğu, nasıl itiraz edileceği ve süreleri yurt dışı çıkış yasağı yazısında anlatıldı. Bu yazı yalnızca vergi borcu ile yurt dışına çıkış arasındaki ilişkiye odaklanıyor.

Anayasa ne diyor

Yurt dışına çıkma hürriyeti Anayasa’nın 23. maddesinde güvence altındadır. Maddeye göre vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle, hâkim kararına bağlı olarak sınırlanabilir.

Bu cümlede iki şart birlikte aranır ve ikisi de vergi borcuyla doğrudan ilgili değildir. Birincisi, ortada bir suç soruşturması ya da kovuşturması olmalıdır. İkincisi, sınırlamayı bir hâkim ya da mahkeme koymalıdır. Bir vergi dairesinin ya da başka bir idari makamın kendi kararıyla çıkış yasağı koyması bu çerçeveye uymaz.

Maddenin eski metninde yurt dışına çıkma hürriyeti “vatandaşlık ödevi” sebebiyle de sınırlanabiliyordu. 2010’da yapılan Anayasa değişikliğiyle bu ifade metinden çıkarıldı ve sınırlama hâkim kararına bağlandı.

Geçmişte nasıl uygulanıyordu

Vergi borcu nedeniyle çıkış yasağının iki ayrı dönemi oldu.

İlk dönemde dayanak Pasaport Kanunu’ydu. Kanunun 22. maddesi, vergiden borçlu olduğu pasaport vermeye yetkili makamlara bildirilenlere pasaport verilmeyeceğini söylüyordu. Anayasa Mahkemesi bu ibareyi 2007’de iptal etti ve iptal kararının yürürlüğe girmesini altı ay erteledi.

İkinci dönemde düzenleme, amme alacaklarının tahsilini düzenleyen 6183 sayılı Kanun’a taşındı. 2008’de bu kanuna “yurt dışı çıkış tahdidi” başlıklı 36/A maddesi eklendi. Bu maddeye göre ödeme emri tebliğ edildikten sonra borcunu ödemeyen ve teminat altına alınmamış belirli bir tutarın üzerinde borcu bulunan kişiler hakkında, tahsil dairesinin talebiyle çıkış yasağı uygulanabiliyordu. Teminat gösterilmesi, borcun tecil edilmesi, borçlunun aciz hâlinin tespiti ya da takibin durdurulması gibi durumlarda yasak tahsil dairesinin talebiyle kaldırılıyordu. Hastalık ya da iş bağlantısı gibi hâllerde de tahsil dairesi uygun görürse yasak kaldırılabiliyordu. Aynı kurallar, borçluyla birlikte amme alacağının ödenmesinden sorumlu tutulan kişilere de uygulanıyordu.

Bu madde, 2010 Anayasa değişikliğinin ardından 6111 sayılı Kanunla 13 Şubat 2011’de yürürlükten kaldırıldı. O tarihten bu yana vergi borcu tek başına idari bir çıkış yasağının gerekçesi olamıyor.

Anayasa Mahkemesi aynı kararda ve 2008’de verdiği bir başka kararda, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na borçlu olanlar hakkında yurt dışına çıkış yasağı öngören bankacılık mevzuatı kurallarını da iptal etti.

Pasaport Kanunu’nun 22. maddesinin bugünkü metni, yurt dışına çıkmaları mahkemelerce yasaklananlara pasaport verilmeyeceğini düzenler. Böyle bir yasak bildirildiğinde kişinin çıkışı engellenir, pasaportu verilmişse geri alınır.

Vergi borcu ödenmezse ne olur

Çıkış yasağının kalkmış olması, vergi borcunun takip edilmeyeceği anlamına gelmez. Vergi dairesi, ödenmeyen borç için ödeme emri gönderir ve borç ödenmezse borçlunun mallarına haciz uygular. Ödeme emrine itiraz ve haciz süreci amme alacağında ödeme emrine itiraz ile amme alacağı için haciz yazılarında anlatıldı.

Kanun, borçlunun kaçması ya da mallarını kaçırma ihtimali gibi hâllerde tahsil dairesine ihtiyati haciz imkânı da tanır (m. 13). İhtiyati haciz, borç kesinleşmeden önce alacağı güvenceye almaya yarayan geçici bir önlemdir. Borcunu bir defada ödeyemeyecek durumdaki borçlu ise şartları varsa tecil, yani ödemenin ertelenmesini ya da taksitlendirilmesini isteyebilir (m. 48).

Vergi borcu bu yüzden malvarlığına yönelik yollarla takip edilir; kişinin seyahat hürriyeti bugünkü düzenlemede bu takibin bir aracı değildir.

Vergiyle bağlantılı bir ceza soruşturması varsa

Durum, borcun yanında bir suç isnadı da varsa değişir. Vergi Usul Kanunu’nun 359. maddesi, sahte belge düzenlemek ya da defter ve kayıtlarda hile yapmak gibi fiilleri vergi kaçakçılığı suçu olarak düzenler. Bu suçlardan biriyle ilgili soruşturma ya da kovuşturma yürütülüyorsa, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun adli kontrol hükümleri uygulanabilir.

Adli kontrol, tutuklama yerine şüpheli ya da sanığa bazı yükümlülükler getirilmesidir. Yurt dışına çıkamamak da bu yükümlülüklerden biridir (m. 109). Bu durumda yasağın sebebi vergi borcu değil, yürütülen ceza soruşturmasıdır. Bunun için kanunda suç olarak tanımlanan bir fiilin işlendiği şüphesi bulunmalı ve adli kontrol kararı hâkim tarafından verilmelidir. Yasağı soruşturma aşamasında sulh ceza hâkimi, kovuşturma aşamasında mahkeme koyar.

Böyle bir yasağın kaldırılması da ceza muhakemesi kuralları içinde istenir. Şüpheli ya da sanık, yasağın kaldırılmasını isteyebilir; hâkim ya da mahkeme bu istem hakkında beş gün içinde karar verebilir (m. 111). Adli kontrol kararına, öğrenildiği tarihten itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie başvurularak itiraz edilebilir (m. 268). Kaldırma kararını da yasağı koyan hâkim ya da mahkeme verir.

Sık sorulan sorular

Vergi borcum var. Havalimanında çıkışım engellenir mi?

Yalnızca vergi borcu sebebiyle çıkışınızın engellenmesini sağlayan bir kanun hükmü bugün yürürlükte değildir. Anayasa, yurt dışına çıkma hürriyetinin ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle ve hâkim kararıyla sınırlanabileceğini söyler. Borç ise ödenmedikçe haciz gibi tahsil yollarıyla takip edilmeye devam eder.

Şirketimin vergi borcu yüzünden yönetici olarak bana yasak konabilir mi?

Eskiden amme alacakları kanunundaki yurt dışı çıkış tahdidi, borçluyla birlikte borçtan sorumlu tutulan kişilere de uygulanabiliyordu. Bu madde 2011’de yürürlükten kaldırıldı. Bugün şirket borcundan sorumlu tutulan yönetici için de yalnızca borç nedeniyle idari bir çıkış yasağı söz konusu değildir. Sorumluluk ise tahsil yollarıyla takip edilebilir.

Hakkımda gerçekten yurt dışı çıkış yasağı var. Bu vergi borcundan mı kaynaklanıyor?

Vergi borcunun kendisi bugün idari bir çıkış yasağının dayanağı değildir. Vergiyle bağlantılı bir ceza soruşturması varsa, yasak bu soruşturmada hâkim ya da mahkeme kararıyla adli kontrol olarak konulmuş olabilir. Kararı veren merciyi ve dosyayı öğrenmek, kaldırma istemi ve itiraz için ilk adımdır.

Vergi borcumu ödeyemiyorum. Yurt dışında çalışmaya gitmem borcu ortadan kaldırır mı?

Hayır. Yurt dışına çıkmanız borcu sona erdirmez ve tahsil işlemlerini durdurmaz. Vergi dairesi, Türkiye’deki mallarınıza ve alacaklarınıza haciz uygulamaya devam edebilir; mal kaçırma ihtimali gibi hâllerde ihtiyati haciz de gündeme gelebilir. Borcu bir defada ödeyemiyorsanız, şartları varsa tecil, yani ödemenin ertelenmesi ya da taksitlendirilmesi için başvurabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.