Ölen kişinin aracı ve taşınmazı mirasçılara nasıl geçer, nasıl devredilir?

Kısaca

• Mirasçılar mülkiyeti ölümle kazanır; ancak taşınmaz üzerinde tasarruf edebilmeleri için önce tapuya tescil gerekir.
• İntikal eden taşınmazın tescili vergi tahakkuku beklenmeden yapılır; ancak vergi tamamen ödenmedikçe devir ve ferağ yapılamaz.
• Tescil edilmiş araçların her çeşit satış ve devri noterlerce yapılır; noter dışında yapılan devirler geçersizdir.
• Birden çok mirasçı varsa tereke elbirliğiyle ortaktır ve araç ya da taşınmazın satışı için kural olarak oybirliği gerekir.

Mirasçıların ilk somut ihtiyacı çoğu zaman ölenin aracını ve evini üzerlerine almak ya da satmaktır. Uygulamada sorular hep aynı sırayla gelir: Mirasçılık belgesi şart mı, tapuda önce ne yapılır, vergi ödenmeden işlem yapılabilir mi, araç noterde nasıl devredilir ve mirasçılardan biri itiraz ederse ne olur. Bu yazı bu soruları mülkiyetin kazanılması, tescil, vergi ve paylaşma aşamalarına ayırarak ele alıyor.

Kısa cevap şudur: Mirasçılar mirası ölümle bir bütün olarak kendiliğinden kazanır (TMK m. 599). Taşınmazda tasarruf için önce mirasçılar adına intikal tescili yapılır (m. 705/2) ve bu tescil mirasçılık belgesiyle istenir (Tapu Sicili Tüzüğü m. 20/1-a). Tescil vergi tahakkuku beklenmeden yapılır, ancak taşınmaza isabet eden veraset ve intikal vergisi tamamen ödenmedikçe devir yapılamaz (7338 m. 19/2). Araçta ise her çeşit satış ve devir noterlerce yapılır (2918 m. 20/d). Birden çok mirasçı varsa tereke elbirliğiyle ortaktır ve tasarruf için kural olarak oybirliği gerekir (TMK m. 640, 702).

Mirasın kazanılması ve tescilin rolü

TMK m. 599’a göre mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak kanun gereğince kazanır; aynî hakları, alacakları, diğer malvarlığı haklarını ve taşınır ve taşınmazlar üzerindeki zilyetliği doğrudan doğruya edinir ve mirasbırakanın borçlarından kişisel olarak sorumlu olur. Mülkiyet bir devir işlemiyle değil, kanun gereği geçer.

Taşınmazlar bakımından kural ve istisna birlikte düşünülmelidir. Taşınmaz mülkiyetinin kazanılması kural olarak tescille olur; miras hâlinde ise mülkiyet tescilden önce kazanılır. Ancak bu hâllerde malikin tasarruf işlemleri yapabilmesi, mülkiyetin tapu kütüğüne tescil edilmiş olmasına bağlıdır (m. 705). İntikal tescili bu nedenle mülkiyeti kurmaz, tasarruf yetkisini kullanılabilir hâle getirir.

Birden çok mirasçı varsa, mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan bir ortaklık doğar. Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olur ve sözleşme veya kanundan doğan temsil ya da yönetim yetkisi saklı kalmak üzere terekeye ait bütün haklar üzerinde birlikte tasarruf eder (m. 640/1-2). Elbirliği mülkiyetinde kanunda veya sözleşmede aksine hüküm yoksa yönetim ve tasarruf işlemleri için oybirliği gerekir (m. 702). Miras ortaklığının işleyişi miras ortaklığı ve terekenin paylaşılması yazımızda ayrıntılı olarak anlatılıyor.

Mirasçılık belgesi ve tapuda intikal

Mirasçılık belgesi, başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere sulh mahkemesince veya noterlikçe verilir ve mirasçılık sıfatlarını gösterir (TMK m. 598/1). Belgenin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir (m. 598/3). Belgenin hangi merciden ve hangi durumlarda alınacağı mirasçılık belgesi yazımızda ele alındı.

Tapu Sicili Tüzüğü m. 20/1, resmî senet düzenlenmesini gerektirmeyen tescillerde aranacak belgeleri sayar:

• İstem yasal veya atanmış mirasçılar tarafından yapılırsa, yetkili merciler tarafından verilmiş mirasçılık belgesi (a).
• Miras taksim veya miras payının devri sözleşmesinde, tescil yetkisini içeren noterce düzenlenmiş sözleşme. Miras taksim sözleşmesi mirasçılar arasında yazılı yapılmış ancak imzalar noterce onaylanmamışsa tüm mirasçıların; imzaların bir kısmı onaylanmışsa imzaları onaylanmamış olanların istemleri (c).

İntikal, taşınmazın mirasçılar adına elbirliği hâlinde tescili anlamına gelir; mirasçılar ayrıca paylı mülkiyete geçmek isterse iki yol vardır. Paylaşma sözleşmesiyle mirasçılar, tereke mallarının tamamı veya bir kısmı üzerindeki elbirliği mülkiyetinin miras payları oranında paylı mülkiyete dönüştürülmesini kabul edebilir; sözleşmenin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır (m. 676). Anlaşma yoksa bir mirasçı sulh hâkiminden dönüştürme isteyebilir; hâkim diğer mirasçıları itiraza davet eder ve haklı bir itiraz ileri sürülmez veya belirlenen sürede paylaşma davası açılmazsa paylı mülkiyete dönüştürmeye karar verir (m. 644).

Tarım arazilerinde ayrıca 5403 sayılı Kanun dikkate alınmalıdır. Mirasa konu tarımsal arazilerde mülkiyetin devri esastır ve mirasçılar arasında anlaşma sağlanırsa devir işlemleri mirasın açılmasından itibaren bir yıl içinde tamamlanır. Elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi, elbirliği mülkiyetinin devri, paylı mülkiyet olarak intikal ve taksim gibi işlemler Bakanlığın izni ile yapılır (5403 m. 8/B).

Veraset ve intikal vergisi ile tescil ve devir

Beyanname süresi, ölüm Türkiye’de gerçekleşmişse ve mükellefler Türkiye’de bulunuyorsa ölüm tarihini izleyen dört aydır; mükellefler yabancı bir ülkede ise altı aydır. Ölüm yurt dışında gerçekleşmişse süreler, mükelleflerin bulunduğu yere göre dört, altı veya sekiz aydır (7338 m. 9/1). Matrah, intikal eden malların Vergi Usul Kanunu’na göre bulunan değeridir; ilk tarhiyat bakımından taşınmazlar emlak vergisine esas değerle, menkul mallar rayiç bedelle değerlenir (m. 10). Muafiyet, istisna ve indirimler veraset ve intikal vergisi yazımızda anlatılıyor.

Tapu işlemleri bakımından en önemli hüküm 7338 m. 19/2’dir:

• İntikal eden taşınmazların tescil işlemi, veraset ve intikal vergisinin tahakkuku beklenmeksizin yapılır; sonuç tescil tarihinden itibaren en geç on beş gün içinde vergi dairesine bildirilir.
• İntikali yapılan taşınmaza isabet eden vergi tamamen ödenmedikçe devir ve ferağ yapılamaz ve üzerinde herhangi bir aynî hak tesis edilemez.
• Tapu memurları vergi dairesince verilmiş ilişik kesme belgesi olmaksızın devir ve ferağ işlemi yapamaz.
• Tahakkuk eden vergiye karşılık 6183 sayılı Kanun m. 10’da yazılı türden teminat gösterilirse, taşınmazların bir kısmının veya tamamının devir ve ferağına izin verilebilir.

Vergi, tahakkuktan itibaren üç yılda ve her yıl mayıs ve kasım aylarında olmak üzere iki eşit taksitte ödenir (m. 19/1). Bu nedenle intikal sonrası hemen satış planlanıyorsa, taksitlerin beklenmesi yerine kalan verginin ödenmesi veya teminat gösterilmesi gerekir.

Aracın mirasçılara geçişi ve devri

Araç da terekeye dahildir ve mirasçılar ölümle kazanır. Satış ve devir aşamasında 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m. 20/d uygulanır:

• Tescil edilmiş araçların her çeşit satış ve devirleri noterler tarafından yapılır; noterler tarafından yapılmayan her çeşit satış ve devirler geçersizdir.
• Devir için araçtan dolayı motorlu taşıtlar vergisi, gecikme faizi, gecikme zammı, vergi cezası ve trafik idari para cezası borcu bulunmaması ve taşıt üzerinde satış veya devri kısıtlayıcı herhangi bir tedbir veya kayıt bulunmaması gerekir.
• Satış ve devir tarihi itibarıyla eski malikin motorlu taşıtlar vergisi mükellefiyeti sona erer, yeni malikinki başlar.

Araçların Satış, Devir ve Tescil Hizmetlerinin Yürütülmesi Hakkında Yönetmelik m. 6’ya göre araçların satış, devir ve her türlü tescil işlemlerini noterler yapar. Aynı Yönetmeliğin m. 10/14 hükmü, ilk iktisabında özel tüketim vergisi istisnası uygulanmış araçların istisnadan yararlananlar dışındakilerce iktisabında vergi dairesince düzenlenen ÖTV ödeme belgesini arar; ancak veraset yoluyla intikaller bu kuralın dışında tutulmuştur. Engelliler tarafından ithal edilen araçların mirasçılarına devri ise ilgili gümrük müdürlüğünün iznine bağlıdır (m. 16/3).

Mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olduğundan aracın satışı, bir mirasçıya devri veya üçüncü kişiye devri bütün mirasçıların katılımını gerektirir (TMK m. 640/2, 702). Mirasçılar arasında anlaşma sağlanamıyor veya bazı mirasçılara ulaşılamıyorsa, mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi miras ortaklığına paylaşmaya kadar bir temsilci atayabilir (m. 640/3).

Aracın veya taşınmazın ret süresi içinde elden çıkarılması ayrıca mirasın reddi bakımından risk taşır. Ret süresi sona ermeden tereke işlemlerine karışan, olağan yönetimi aşan işler yapan veya tereke mallarını kendisine maleden mirasçı mirası reddedemez (m. 610/2). Ret süresi üç aydır (m. 606); ayrıntılar mirasın reddi yazımızda yer alıyor.

Usul

• Mirasçılık belgesi: Sulh mahkemesi veya noterlik verir (TMK m. 598/1).
• Temsilci atanması ve elbirliğinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi: Sulh mahkemesi (m. 640/3, 644).
• Paylaştırma davası: Her mirasçı, sözleşme veya kanun gereğince ortaklığı sürdürmekle yükümlü değilse, terekedeki belirli malların aynen, olanak yoksa satış yoluyla paylaştırılmasını isteyebilir. Hâkim olanak varsa taşınmazlardan her birinin tamamını bir mirasçıya vererek paylaştırma yapar ve değer farkı para ödenmesiyle denkleştirilir (m. 642). Taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılmasına ilişkin davalara değer veya tutara bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesi bakar (HMK m. 4/1-b).
• Yetki: Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 12/1).
• Dava şartı: Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (6325 m. 18/B-1-b). Arabuluculukta anlaşma sağlanırsa taşınmazla ilgili anlaşma belgesinin icra edilebilirlik şerhi taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden alınır (m. 18/B-3).
• Süreler: Ret süresi üç ay (TMK m. 606); veraset ve intikal vergisi beyannamesi dört, altı veya sekiz ay (7338 m. 9); tarım arazilerinde anlaşmalı devir için mirasın açılmasından itibaren bir yıl (5403 m. 8/B).
• Harç: Terekeye dahil taşınmazların mirasçılar arasında aynen veya ifrazen taksiminde (4) sayılı tarifenin I/3-a bendine göre kayıtlı değer üzerinden nispi tapu harcı alınır. Tutar ve oran yazılmamıştır; işlem tarihindeki tarifeye bakılmalıdır.
• Kanun yolu: İstinaf süresi iki haftadır ve ilamın tebliğiyle işler (HMK m. 345).

Dilekçede ve dosyada dikkat edilecekler

Paylaştırma davasında talep sonucu, terekeye dahil hangi taşınmazın ve aracın paylaştırılmasının istendiği tapu ve plaka bilgileriyle tek tek gösterilerek; aynen paylaştırma, bir mirasçıya özgüleme ve denkleştirme ya da satış seçenekleri sırayla kurulmalıdır. Davaya bütün mirasçıların katılımı sağlanmalı; mirasçılık belgesi ve tapu kayıtları dilekçeye eklenmelidir.

Sık yapılan hatalar:

• İntikal yapılmadan satış sözleşmesi imzalamak veya bedel almak; TMK m. 705/2 karşısında tasarruf için önce tescil gerekir.
• Veraset ve intikal vergisinin tamamen ödenmediği veya teminat gösterilmediği taşınmazda devir randevusu almak (7338 m. 19/2).
• Araçta motorlu taşıtlar vergisi, trafik idari para cezası borcu veya haciz kaydını önceden sorgulamamak (2918 m. 20/d).
• Ret süresi dolmadan tereke malını satmak; borca batıklık ihtimalini değerlendirmemek (TMK m. 610/2).
• Tarım arazisinde Bakanlık izni gerektiğini gözden kaçırmak (5403 m. 8/B).
• Paylaştırma davasından önce arabuluculuk başvurusunu atlamak.

Karşı tarafın muhtemel savunmaları:

• Ortaklığı sürdürme yükümlülüğü bulunduğu (m. 642). Karşılık: Böyle bir sözleşme veya kanun hükmünün varlığının ispatı.
• Paylaşmanın derhâl yapılmasının malın veya terekenin değerini önemli ölçüde azaltacağı ve ertelenmesi gerektiği (m. 642). Karşılık: Değer kaybı iddiasına karşı bilirkişi incelemesi.
• Mirasçılık belgesinin eksik veya yanlış olduğu. Karşılık: Belgenin geçersizliği her zaman ileri sürülebileceğinden (m. 598/3), mirasçı tespitinin dava öncesinde kesinleştirilmesi.

Mirasçılardan birinin miras payını üçüncü kişiye devretmesi hâlinde, sözleşmenin noterlikçe düzenlenmesi gerekir ve bu sözleşme alıcıya paylaşmaya katılma yetkisi vermez; yalnızca paylaşma sonunda mirasçıya özgülenen payın kendisine verilmesini isteme hakkı sağlar (m. 677).

Sık sorulan sorular

İntikal yapılmadan, mirasçıların birlikte taşınmazı doğrudan alıcıya satması mümkün mü?

Mirasçılar mülkiyeti tescilden önce kazanır; ancak TMK m. 705/2’ye göre bu hâllerde malikin tasarruf işlemleri yapabilmesi mülkiyetin tapu kütüğüne tescil edilmiş olmasına bağlıdır. Bu nedenle önce mirasçılar adına intikal tescili yapılır, satış bundan sonra gerçekleştirilir. Satış aşamasında 7338 sayılı Kanun m. 19/2 uyarınca taşınmaza isabet eden veraset ve intikal vergisinin tamamen ödenmiş olması ve vergi dairesinin ilişik kesme belgesi aranır.

Mirasçılardan biri aracı tek başına noterde satabilir mi?

Hayır. Birden çok mirasçı varsa mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahiptir ve terekeye ait bütün haklar üzerinde birlikte tasarruf eder (TMK m. 640/2). Sözleşme veya kanundan doğan temsil ya da yönetim yetkisi saklıdır. Mirasçılar anlaşamıyorsa mirasçılardan birinin istemi üzerine sulh mahkemesi miras ortaklığına paylaşmaya kadar bir temsilci atayabilir.

Ret süresi dolmadan ölenin aracını satan mirasçı mirası reddedebilir mi?

TMK m. 610/2’ye göre ret süresi sona ermeden mirasçı olarak tereke işlemlerine karışan, terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan veya mirasbırakanın işlerinin yürütülmesi için gerekli olanın dışında işler yapan mirasçı mirası reddedemez. Aracın satılması bu kapsamda değerlendirilebilir. Terekenin borca batık olma ihtimali varsa, üç aylık ret süresi (m. 606) dolmadan tasarruf işlemlerinden kaçınılmalıdır.

Mirasçılar anlaşamazsa taşınmaz ve araç nasıl paylaşılır?

Her mirasçı, ortaklığı sürdürme yükümlülüğü yoksa, terekedeki belirli malların aynen, olanak yoksa satış yoluyla paylaştırılmasını sulh mahkemesinden isteyebilir (TMK m. 642). Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ilişkin uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (6325 m. 18/B-1-b).

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.