Veraset ve intikal vergisi: beyanname ne zaman verilir, kimler muaftır, vergi nasıl ödenir?

Bir yakın öldüğünde mirasçılara geçen mallar, belirli istisnalar dışında veraset ve intikal vergisine tabidir. Aynı vergi, bağış gibi karşılıksız (ivazsız) mal geçişlerinde de doğar. Vergi küçük bir miras için hiç çıkmayabilir, ama ödenecek vergi çıkmasa bile beyanname yükümlülüğü ve süreleri ayrıca takip edilmelidir. Mirasçılık belgesinin alınması ve mirasın paylaşılması ise ayrı konulardır.

Kim, nereye ve ne zamana kadar beyan eder?

Verginin mükellefi, miras yoluyla ya da karşılıksız olarak mal edinen kişidir. Mirasta vergi, ölen kişinin ikametgâhının bulunduğu yerdeki vergi dairesince tarh edilir. Beyanname de bu vergi dairesine verilir. Beyanname her mirasçı için ayrı ayrı ya da birlikte verilebilir.

Beyan süreleri ölümün nerede gerçekleştiğine ve mirasçıların nerede bulunduğuna göre değişir:

• Ölüm Türkiye’de gerçekleşmişse, Türkiye’deki mirasçılar için ölüm tarihini izleyen dört ay, yurt dışındaki mirasçılar için altı ay.
• Ölüm yurt dışında gerçekleşmişse, Türkiye’deki mirasçılar için altı ay, ölenin bulunduğu ülkedeki mirasçılar için dört ay, başka bir yabancı ülkedeki mirasçılar için sekiz ay.
• Gaiplik hâlinde, gaiplik kararının ölüm siciline kaydedildiği tarihi izleyen bir ay.
• Bağış gibi diğer karşılıksız intikallerde, malın hukuken edinildiği tarihi izleyen bir ay.

Yurt dışındaki mükellefler beyannamelerini Türkiye konsolosluklarına verebilir.

Beyan edilecek “mal” geniş bir kavramdır. Kanun bu terimi, mülkiyete konu olabilen taşınır ve taşınmazların yanında malvarlığına girebilen bütün hakları ve alacakları kapsayacak şekilde tanımlar. Banka hesapları, araçlar, hisse senetleri ve alacaklar da bu nedenle beyannameye yazılır.

Süre kaçırılırsa Vergi Usul Kanunu’ndaki özel bir kural devreye girer: beyanname süresinin bitiminden itibaren on beş gün beklenir ve bu sürede verilen beyanname için vergi ziyaı olmamış sayılır.

Muafiyetler ve istisnalar

Muafiyet kişiye, istisna ise intikale ilişkindir. Kamu idareleri, emekli ve yardım sandıkları, sosyal sigorta kurumları, kamu yararına çalışan dernekler, siyasi partiler ve kamu yararına kurulmuş bazı kuruluşlar vergiden muaftır. Karşılıklılık şartıyla yabancı devletlerin diplomatik temsilcileri de muafiyetten yararlanır.

Mirasçılar için önemli olan istisnalardır. Kanunda sayılanların başlıcaları şunlardır:

• Miras yoluyla geçen ev eşyası, ölenin kişisel eşyası ve aile hatırası olarak saklanan eşya,
• Altsoy (füruğ, yani çocuklar ve torunlar; evlatlıklar dahil) ve eşten her birine düşen miras payının kanunda belirlenen tutarı; altsoy yoksa eşe düşen pay için daha yüksek bir tutar,
• Karşılıksız intikallerde belirli bir tutar,
• Örf ve âdete göre verilen hediye, çeyiz ve yüz görümlüğü (taşınmazlar hariç),
• Kamu kurumlarından dul ve yetimlere bağlanan aylıklar ile bazı emekli ve evlenme ikramiyeleri,
• Görev sırasında hayatını kaybeden asker ve emniyet mensuplarının yakınlarına geçen mallar için artırılmış istisna,
• Tescilli taşınmaz kültür varlıklarının miras yoluyla devri,
• Bireysel emeklilikte hak kazanılan devlet katkıları.

İstisna tutarları sabit değildir. Her takvim yılı için Vergi Usul Kanunu’na göre belirlenen yeniden değerleme oranında artırılır ve her yıl Resmî Gazete’de yayımlanan tebliğle ilan edilir. Hesap yapılırken ölüm yılına ait tutarlara bakılmalıdır.

Kentsel dönüşüm kapsamındaki bazı devir ve tescil işlemleri de 6306 sayılı Kanun gereğince veraset ve intikal vergisinden istisnadır.

Matrah nasıl belirlenir, hangi borçlar düşülür?

Vergi, intikal eden malların değeri üzerinden hesaplanır. Değerleme günü mirasta ölüm tarihi, diğer intikallerde malın hukuken edinildiği gündür. Kanunun öngördüğü başlıca değerleme ölçüleri şunlardır: taşınmazlar emlak vergisine esas değerle, taşınır mallar rayiç bedelle, yabancı paralar borsa rayiciyle değerlenir. Ticari işletmeler için ayrı kurallar vardır.

Beyannamede gösterilmek şartıyla şu borç ve masraflar matrahtan düşülür:

• Ölenin belgeye dayanan borçları ve vergi borçları,
• Cenazenin hazırlanması ve defni için yapılan masraflar.

Ölen kişinin sağlığında icra dairesine ya da mahkemeye taşınmış alacak ve borçları beyannamede açıkça gösterilmelidir. Bunlara ilişkin vergi, kesin karar beklenerek ertelenir; erteleme her hâlde on yılı geçemez ve mükellefler dava ve icra durumunu altı ayda bir vergi dairesine bildirmek zorundadır.

Vergi oranları dilimlidir. Veraset yoluyla intikallerde oran yüzde 1’den başlayıp yüzde 10’a, karşılıksız intikallerde yüzde 10’dan başlayıp yüzde 30’a kadar çıkar. Ana, baba, eş ve çocuklardan yapılan karşılıksız intikallerde bu oranların yarısı uygulanır. Dilim tutarları da her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir.

Vergi ne zaman ödenir, tapu işlemlerine etkisi

Vergi dairesi, beyan edilen değerler üzerinden vergiyi beyannamenin verildiği tarihten itibaren en geç on beş gün içinde tarh eder. Veraset ve intikal vergisi, tahakkuktan itibaren üç yıl içinde, her yıl mayıs ve kasım aylarında iki eşit taksit hâlinde, toplam altı taksitte ödenir.

Miras kalan taşınmazın mirasçılar adına tapuya tescili için verginin tahakkuku beklenmez. Ancak o taşınmaza düşen vergi tamamen ödenmedikçe taşınmaz devredilemez ve üzerinde ayni hak kurulamaz. Tapu müdürlüğü, vergi dairesinden alınan ilişik kesme belgesi olmadan devir işlemi yapamaz. Mükellef tahakkuk eden vergi için kanunda sayılan türden teminat gösterirse, taşınmazın bir kısmının ya da tamamının devrine izin verilebilir.

Bankalar, sigorta şirketleri, kamu kurumları, mahkemeler ve icra daireleri de mirasçıya para ya da senet vermeden önce verginin ödendiğini gösteren tasdikname ister. Tasdikname yoksa, veraset yoluyla intikallerde yüzde 5, karşılıksız intikallerde yüzde 15 oranında kesinti yapıp kalanını ödeyebilirler.

Sık sorulan sorular

Mirasçıların her biri ayrı beyanname mi vermeli?

Hayır, zorunlu değil. Kanun beyannamenin her mükellef için ayrı ayrı ya da birlikte verilmesine izin verir. Birlikte verilse de mükellef, mal edinen her mirasçının kendisidir ve istisna tutarı her mirasçının payına ayrı ayrı uygulanır.

Dört aylık süreyi kaçırırsam ne olur?

Vergi Usul Kanunu’na göre veraset ve intikal vergisinde, beyanname süresinin bitiminden itibaren on beş gün beklenir. Beyanname bu süre içinde verilirse vergi ziyaı olmamış sayılır. Bu süre de geçerse idare mükellefe tebliğ etmek şartıyla yeniden on beş günlük süre verir; bu sürede verilen beyanname için de aynı kural geçerlidir. Bu süreler de kaçırılırsa ceza riski doğar.

Bankadaki parayı çekebilmek için verginin ödenmesi gerekir mi?

Bankalar ve benzeri kurumlar, mirasçıya para ödemeden önce vergi dairesinden alınmış tasdikname ister. Tasdikname getirilmezse, veraset yoluyla intikallerde yüzde 5 oranında vergi karşılığı kesinti yapıp kalanını ödeyebilirler.

Ölüm aylığı ya da ödenen tazminat vergiye tabi mi?

Kamu kurumlarından ve emekli sandıklarından dul ve yetimlere bağlanan aylıklar ile bazı ikramiyeler kanunda istisna sayılmıştır. Maddi ve manevi bir zarar karşılığı ödenen tazminatlar da kanuna göre ivazsız sayılmaz, bu nedenle bu vergiye konu olmaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.