Memurun görevden uzaklaştırılması (açığa alınma): süre, maaş ve göreve dönüş

Kısaca

• Görevden uzaklaştırma bir disiplin cezası değil, soruşturma süresince alınan geçici bir tedbirdir.
• Görevden uzaklaştırılan memura bu süre içinde aylığının üçte ikisi ödenir.
• Disiplin soruşturmasından doğan tedbir en çok üç ay sürer; ceza kovuşturmasında durum iki ayda bir incelenir.
• Beraat ya da memurluktan çıkarma dışında bir disiplin cezası gibi hâllerde kesilen üçte bir de ödenir.

Halk arasında “açığa alınma” denen görevden uzaklaştırma, bir memurun soruşturma sürerken geçici olarak görevinden ayrı tutulmasıdır. Memur bu süre içinde memur olmaya devam eder; yalnızca fiilen görev yapmaz. Devlet Memurları Kanunu bu tedbiri 137 ile 145. maddeler arasında düzenler. Disiplin cezaları ve bunlara itiraz memur disiplin cezasına itiraz yazımızda ayrıca anlatılmıştır.

Bir ceza değil, geçici bir tedbir

Kanuna göre görevden uzaklaştırma, kamu hizmetlerinin gerektirdiği hâllerde görevi başında kalmasında sakınca görülen memurlar hakkında alınan ihtiyati bir tedbirdir. İhtiyati tedbir, kesin bir karar verilinceye kadar alınan geçici önlem demektir.

Bu nitelik iki önemli sonuç doğurur:

• Görevden uzaklaştırma bir disiplin cezası değildir; memurun suçlu ya da kusurlu olduğunu göstermez.
• Tedbir soruşturmanın başında ya da herhangi bir aşamasında alınabilir ve gerekçesi ortadan kalkınca kaldırılır.

Tedbir iki ayrı sebeple alınabilir. Birincisi memur hakkında yürütülen disiplin soruşturmasıdır. İkincisi, memur hakkında mahkemelerde yürütülen ceza kovuşturmasıdır. Kanun, haklarında mahkemelerce cezai kovuşturma yapılan memurların da aynı yetkililer tarafından görevden uzaklaştırılabileceğini ayrıca düzenler.

Tedbirin amacı, soruşturmanın sağlıklı yürümesini ve kamu hizmetinin zarar görmemesini sağlamaktır. Örneğin bir memurun görevini sürdürmesi, tanıkları ya da belgeleri etkileme ihtimali doğuruyorsa tedbir gündeme gelebilir. Ancak tedbir alınıp alınmayacağına yetkili makam karar verir; her soruşturma görevden uzaklaştırmayı gerektirmez. Tedbir alınsa bile memurun savunma hakkı ortadan kalkmaz; soruşturma sonunda disiplin cezası verilecekse savunmasının alınması gerekir.

Kim karar verir

Görevden uzaklaştırma tedbirini şu makamlar alabilir:

• Memuru atamaya yetkili amirler,
• Bakanlık ve genel müdürlük müfettişleri,
• İllerde valiler,
• İlçelerde kaymakamlar.

Böylece bir memur hakkında yalnızca kendi kurumunun merkezindeki amirler değil, görev yaptığı ilin valisi ya da ilçenin kaymakamı da tedbir alabilir. Soruşturmayı yürüten müfettiş de gerekli görürse tedbiri kendisi alabilir. Kaymakamların ilçe idare şube başkanları hakkında tedbir alması valinin muvafakatine, yani onayına bağlıdır. Valiler ve kaymakamlar aldıkları tedbiri memurun kurumuna derhal bildirir.

Görevden uzaklaştırmadan sonra on iş günü içinde soruşturmaya başlanması şarttır. Kanunun amacı, memurun hakkında soruşturma açılmadan uzun süre görevden uzak tutulmasını önlemektir. Tedbir, soruşturmanın yerine geçen bir yaptırım olarak kullanılamaz.

Süreler: üç ay ve iki ayda bir inceleme

Tedbirin ne kadar süreceği, alınma sebebine göre değişir.

• Disiplin soruşturması nedeniyle alınan tedbir en çok üç ay sürebilir. Bu süre sonunda karar verilmemişse memur görevine başlatılır.
• Ceza kovuşturması nedeniyle alınan tedbirde kanun kesin bir üst süre koymaz. Bunun yerine görevden uzaklaştırmaya yetkili amir, memurun durumunu her iki ayda bir inceleyerek göreve dönüp dönmeyeceğine karar verir ve bunu ilgiliye yazıyla bildirir.

Bu inceleme bir formalite değildir. Yetkili amir her seferinde memurun görevine dönmesinin soruşturmaya ya da kamu hizmetine zarar verip vermeyeceğini yeniden değerlendirmeli ve kararını memura yazıyla bildirmelidir. Ceza yargılamaları uzun sürebildiğinden, bu düzenli inceleme memurun gereğinden uzun süre görev dışında kalmasını önlemeye yöneliktir.

Bunlardan bağımsız olarak, soruşturmaya konu fiiller memurun görevini sürdürmesine engel değilse tedbir her zaman kaldırılabilir. Yani yetkili makam üç ayı ya da iki aylık incelemeyi beklemek zorunda değildir.

Görevden uzaklaştırılan memurun aylığı

Görevden uzaklaştırılan memura bu süre içinde aylığının üçte ikisi ödenir. Memur, kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan yararlanmaya devam eder. Aynı kural, suç nedeniyle tutuklanan ya da gözaltına alınan memurlar için de geçerlidir.

Kesilen üçte birlik kısım kesin olarak kaybedilmiş sayılmaz. Göreve iadeyi zorunlu kılan hâllerden biri gerçekleşirse, aylığın kesilmiş olan üçte biri memura ödenir. Görevden uzak kalınan süre, kademe ilerlemesi ve derece yükselmesi hesabında da değerlendirilir. Bu sayede beraat eden ya da hafif bir disiplin cezası alan memur, görevden uzak kaldığı süre yüzünden terfi bakımından geride kalmaz.

Örneğin bir memur ceza kovuşturması nedeniyle bir yıl görevden uzak kalmış ve sonunda beraat etmişse, beraat kararı kesinleştiğinde göreve döner. Bu bir yıl boyunca kesilen üçte birlik aylık kısmı kendisine ödenir ve bu süre kademe ve derece hesabında dikkate alınır.

Göreve iade

Soruşturma ya da yargılama sonunda şu kararlardan biri verilen memurun görevden uzaklaştırma tedbiri kaldırılır:

• Memurluktan çıkarma dışında bir disiplin cezası verilmesi,
• Yargılamanın men’ine ya da beraate karar verilmesi,
• Hüküm verilmeden önce kovuşturmanın genel afla kaldırılması,
• Görevle ilgili olsun ya da olmasın, memurluğa engel olmayan bir cezaya hükmedilip cezanın ertelenmesi.

Bu kavramlar kısaca şöyle açıklanabilir. Beraat, sanığın yargılandığı suçtan aklanmasıdır. Yargılamanın men’i, kanunun kullandığı eski bir terimdir ve memurun yargılanmasının önlenmesi anlamına gelir. Genel af, kanunla belirli suçlar için kovuşturmanın ve cezanın ortadan kaldırılmasıdır. Ertelemede ise mahkûmiyet hükmü kurulur, ancak ceza belirli şartlarla infaz edilmez.

Tedbir, bu kararların kesinleşmesi üzerine kaldırılır ve memur görevine döner. Göreve dönen memur, o tarihten itibaren aylığını yeniden tam olarak almaya başlar.

Görevden uzaklaştırma kararı bir idari işlem olduğundan, hukuka aykırı olduğunu düşünen memur bu karara karşı idare mahkemesinde dava açabilir. İptal davasının süresi ve usulü idari işlemin iptali davası yazımızda, kararın dava sürerken durdurulması da idari yargıda yürütmenin durdurulması yazımızda anlatılmıştır.

Sık sorulan sorular

Görevden uzaklaştırılan memur hiç maaş alamaz mı?

Alır. Görevden uzaklaştırılan memura, uzaklaştırma süresince aylığının üçte ikisi ödenir ve memur kanunun öngördüğü sosyal hak ve yardımlardan yararlanmaya devam eder. Aynı kural tutuklanan ya da gözaltına alınan memurlar için de geçerlidir.

Disiplin soruşturması üç ayda bitmezse ne olur?

Disiplin soruşturması nedeniyle alınan görevden uzaklaştırma tedbiri en çok üç ay sürebilir. Bu süre sonunda karar verilmemişse memur görevine başlatılır. Soruşturma ise ayrıca devam edebilir.

Görevden uzaklaştırma kararına karşı dava açılabilir mi?

Görevden uzaklaştırma bir idari işlemdir ve buna karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir. Dava açma süresi ve yürütmenin durdurulması istemi için idari yargıya ilişkin genel kurallar uygulanır.

Görevden uzak kaldığım süre terfimi etkiler mi?

Göreve iadeyi zorunlu kılan hâllerden biri gerçekleşirse, örneğin beraat ederseniz ya da memurluktan çıkarma dışında bir disiplin cezası alırsanız, görevden uzak kaldığınız süre kademe ilerlemesi ve derece yükselmesi hesabında değerlendirilir. Aynı hâlde aylığınızdan kesilen üçte birlik kısım da size ödenir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.