İdare mahkemesinde yürütmenin durdurulması: şartlar, teminat ve itiraz

Kısaca

• İdari işleme karşı dava açmak işlemin uygulanmasını kendiliğinden durdurmaz; yürütmenin durdurulması ayrıca istenmelidir.
• Karar için telafisi güç veya imkânsız zarar ile işlemin açıkça hukuka aykırı olması birlikte aranır.
• Yürütmenin durdurulması istemi hakkındaki karara tebliğden itibaren yedi gün içinde bir defaya mahsus itiraz edilebilir.

İdareye karşı dava açan kişinin en çok şaşırdığı şey, davanın işlemi durdurmamasıdır. Belediyenin işyerinizi kapatma kararına, bir atama işlemine ya da bir ihale kararına karşı dava açtığınızda idare işlemi uygulamaya devam edebilir. Dava belki bir yıl sürecektir ve o sürede işyeri kapalı kalır. İşte bu yüzden kanun, mahkemeye dava sonuçlanıncaya kadar işlemin uygulanmasını geçici olarak durdurma yetkisi verir. Buna yürütmenin durdurulması, kısaca YD denir.

İptal davasının süresi ve idareye başvurunun etkisi ayrı bir yazıda anlatılmıştır. Bu yazı yalnızca durdurma isteminin nasıl değerlendirildiğini ele alır.

Dava açmak işlemi durdurmaz

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 27. maddesi açıktır: Danıştay’da veya idari mahkemelerde dava açılması, dava edilen idari işlemin yürütülmesini durdurmaz. Durdurma isteniyorsa bunun dilekçede ayrıca ve açıkça talep edilmesi gerekir.

Vergi davaları bu kuralın önemli bir istisnasıdır. Vergi mahkemesinde dava açılması, dava konusu edilen vergi, resim, harç ve benzeri yükümlerin ve bunlara bağlı zam ve cezaların ilgili kısmının tahsilini kendiliğinden durdurur. Ancak ihtirazi kayıtla verilen beyannamelere dayanan işlemler ve tahsilat işlemleri için açılan davalarda tahsil kendiliğinden durmaz; bunlarda mahkemeden ayrıca yürütmenin durdurulması istenebilir. İhtirazi kayıt, mükellefin beyannameye itirazını yazarak beyanda bulunmasıdır. Dava dosyası kanunda öngörülen nedenlerle işlemden kaldırılırsa tahsil işlemlerine devam edilir. Anayasa Mahkemesi 2022’de, iade talebi olan vergilerde yüzde elli teminat alınmadan durdurma kararı verilemeyeceğini öngören cümleyi iptal etmiştir.

İki şart birlikte aranır

Mahkemenin YD kararı verebilmesi için iki şartın aynı anda bulunması gerekir:

• İşlem uygulanırsa telafisi güç veya imkânsız zararlar doğacak olmalıdır.
• İşlem açıkça hukuka aykırı olmalıdır.

Şartlardan biri yoksa istem reddedilir. Bu iki şart Anayasa’nın 125. maddesinde de aynı biçimde yer alır. Çok ağır bir zarar, açık bir hukuka aykırılık yoksa tek başına yetmez; açık bir hukuka aykırılık da telafisi güç bir zarar yoksa YD kararı için yeterli değildir. Telafisi güç zarar, işlem iptal edilse bile kolayca giderilemeyecek zarardır. Bir binanın yıkılması, bir öğrencinin eğitim döneminin kaybedilmesi ya da bir işyerinin kapanmasıyla müşterilerin dağılması örnek gösterilebilir.

Açık hukuka aykırılık, dosyadaki belgelere ilk bakışta görülebilen aykırılıktır. Uzun bir bilirkişi incelemesi gerektiren, tartışmalı bir konu bu şartı karşılamayabilir. Bu yüzden dilekçede, işlemin hangi kurala neden aykırı olduğu belgelerle somut biçimde gösterilmeli; zarar da genel ifadelerle değil, ne olduğu yazılarak anlatılmalıdır.

Mahkeme kararında işlemin hangi gerekçelerle açıkça hukuka aykırı olduğunu ve doğacak zararların neden telafisi güç olduğunu belirtmek zorundadır. Yalnızca işlemin dayandığı kanun hükmünün iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulmuş olması, YD kararı için yeterli değildir.

Savunma beklenir mi

Kural olarak YD kararı, davalı idarenin savunması alındıktan ya da savunma süresi geçtikten sonra verilir. Bu, mahkemenin işlemi idarenin açıklamalarını dinlemeden durdurmamasını sağlar. Ancak uygulanmakla etkisi tükenecek işlemlerde, yani bir kez uygulandığında geri dönüşü olmayan işlemlerde savunma beklenmeden de karar verilebilir. Kanun, kamu görevlilerinin atama, naklen atama, görev ve unvan değişikliği ile görevlendirmelerini bu kapsamda saymaz.

Dava dilekçesi ve eklerinden istemin yerinde olmadığı anlaşılıyorsa mahkeme savunma almadan da istemi reddedebilir. YD istemli davalarda mahkeme cevap verme sürelerini kısaltabilir ve tebligatın memur eliyle yapılmasına karar verebilir. Böyle dosyalar öncelikle incelenir. Başka bir ile atanan bir memur, bu kural yüzünden kararın idarenin savunması alındıktan ya da savunma süresi geçtikten sonra verileceğini hesaba katmalıdır; o sürede atama uygulanabilir.

İstemin yazılması ve teminat

YD istemi genellikle dava dilekçesinin içinde, ayrı bir başlık altında yapılır ve sonuç kısmında da açıkça tekrarlanır. Bu bölümde iki şart ayrı ayrı anlatılmalıdır:

• Zarar için: işlem uygulanırsa somut olarak ne olacağı, bunun neden sonradan giderilemeyeceği ve varsa bunu gösteren belgeler,
• Hukuka aykırılık için: işlemin hangi kurala aykırı olduğu ve bunun dosyadaki hangi belgeden anlaşıldığı.

İşlemin uygulanmak üzere olduğu bir tarih varsa, örneğin yıkım ya da tahliye günü bildirilmişse, bu tarih de yazılmalıdır. Mahkemenin savunma beklemeden karar verip vermeyeceğini değerlendirmesinde bu bilgi önem taşır.

Dilekçe hazırlanırken teminat da hesaba katılmalıdır. YD kararı kural olarak teminat karşılığında verilir. Mahkeme durumun gereğine göre teminat istemeyebilir. İdareden ve adli yardımdan yararlanan kişilerden teminat alınmaz. Teminatla ilgili anlaşmazlıkları kararı veren daire, mahkeme ya da hâkim çözer.

Karara itiraz ve kararın uygulanması

YD isteminin kabulüne ya da reddine ilişkin karara karşı, tebliğden itibaren yedi gün içinde ve bir defaya mahsus olmak üzere itiraz edilebilir. İtiraz mercii kararı verenin kim olduğuna göre değişir:

• İdare ve vergi mahkemesi ile tek hâkim kararlarına karşı bölge idare mahkemesine,
• Bölge idare mahkemesinin kararlarına karşı en yakın bölge idare mahkemesine,
• Danıştay dava dairelerinin kararlarına karşı konusuna göre İdari ya da Vergi Dava Daireleri Kuruluna itiraz edilir.

İtiraz mercii dosyanın kendisine gelişinden itibaren yedi gün içinde karar verir ve bu karar kesindir. YD kararı verilen dosyalar öncelikle incelenir ve YD kararları on beş gün içinde yazılıp imzalanır. Aynı sebeplere dayanarak YD ikinci kez istenemez.

YD kararı verildiğinde idare, kararın gereğini gecikmeden yerine getirmek zorundadır. Bu süre, kararın idareye tebliğinden itibaren hiçbir şekilde otuz günü geçemez (m. 28). Kanun, bazı kurumların personeline ve bazı özel davalara ilişkin göreve iade sonucunu doğuran kararlar için ayrık bir kural öngörür; bu kararlar ancak kesinleştikten sonra yerine getirilir.

Sık sorulan sorular

Yürütmenin durdurulması istemi reddedilirse dava kaybedilmiş olur mu?

Hayır. Bu karar, dava sürerken işlemin uygulanıp uygulanmayacağına ilişkin geçici bir karardır. Mahkeme yargılamanın sonunda işlemi yine iptal edebilir. Ret kararına karşı yedi gün içinde bir defalık itiraz yolu da vardır.

İstemim reddedildi, aynı istemi yeniden yapabilir miyim?

Aynı sebeplere dayanarak yürütmenin durdurulması ikinci kez istenemez. Bu nedenle ilk istemde bütün sebeplerin ve zararların eksiksiz anlatılması gerekir.

Mahkeme durdurma kararı verdi ama idare uygulamaya devam ediyor; ne olur?

İdare, yürütmenin durdurulması kararının gereğini gecikmeden yerine getirmek zorundadır. Bu süre, kanunda bazı davalar için öngörülen ayrık hâller dışında, kararın idareye tebliğinden itibaren hiçbir şekilde otuz günü geçemez. Kararı uygulamayan görevliler hakkında disiplin hükümleri de saklıdır.

Teminatı ödeyemezsem karar uygulanmaz mı?

Yürütmenin durdurulması kararı kural olarak teminat karşılığında verilir, ancak mahkeme durumun gereğine göre teminat istemeyebilir. Adli yardımdan yararlananlardan teminat alınmaz. Mali gücü yetmeyen kişi, bu yüzden adli yardım talebini de değerlendirmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.