Haczedilemeyen mallar: ev, ev eşyası ve iş aletleri ne zaman korunur?

Haciz, borcunu ödemeyen borçlunun mal ve haklarına, satılıp alacaklıya ödenmek üzere icra dairesince el konulmasıdır. Ancak borçlunun her şeyi haczedilemez. Kanun, borçlunun ve ailesinin barınmasını, geçimini ve çalışmayı sürdürebilmesini korumak için bazı mal ve hakları hacizden muaf tutar. Bunlar İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 82. maddesinde sayılır. Maaş ve ücret gibi bazı haklar ise tamamen değil, belli bir ölçüde haczedilebilir (İİK m. 83); bu ayrı bir konudur.

Kanunun saydığı mal ve haklar

İİK m. 82’ye göre başlıca şunlar haczedilemez:

• Devlet malları ve özel kanunlarında haczedilemeyeceği belirtilen mallar.
• Ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gereken her türlü eşya.
• Borçlunun ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerinin kişisel eşyası ile ailenin ortak kullandığı ev eşyası.
• Borçlu çiftçiyse kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu arazi, çift hayvanları, taşıtlar ve tarım aletleri. Çiftçi değilse sanatı ve mesleği için gereken alet, edevat ve kitaplar. Arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliyecilerin geçimini sağlayan taşıtlar da bu bentte korunur.
• Borçlu ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacağı; borçlu çiftçiyse gelecek mahsul için gereken tohumluk.
• Vücuda ya da sağlığa verilen zararlar için ödenen tazminatlar.
• Ordu ve kolluk hizmetlerinde malul olanlara bağlanan emekli aylıkları ile yardım sandıklarının hastalık, yoksulluk ve ölüm gibi hâllerde bağladığı aylıklar.
• Borçlunun haline münasip evi.
• Öğrenci bursları.

Kanun, hayvancılıkla ya da bağ, bahçe, meyve ve sebze yetiştiriciliğiyle geçinen borçlular için de benzer korumalar öngörür. Anasının beslemesine ve bakımına muhtaç yavrular anasından ayrı, anası da yavrusundan ayrı haczedilemez (İİK m. 83/b).

Listenin ilk bendi, başka kanunlara da kapı açar. Özel bir kanunda haczedilemeyeceği yazılı olan mal ve haklar da hacizden korunur. Sosyal Güvenlik Kurumu’nun bağladığı gelir, aylık ve ödenekler buna örnektir: bunlar Kurum’un prim gibi alacakları ve nafaka borçları dışında haczedilemez (5510 sayılı Kanun m. 93).

Meslek eşyasıyla ilgili bentte kanun her meslek sahibini değil, ekonomik faaliyeti sermayesinden çok kendi bedenî çalışmasına dayanan borçluyu korur. Kendi emeğiyle çalışan bir terzinin dikiş makinesi ya da bir berberin işini yapmak için kullandığı araç gereç bu kapsamda düşünülebilir. Asıl gücünü sermayeden alan bir işletmenin makineleri ise bu korumanın amacı dışında kalır.

Bu korumaların bir kısmı, borç o malın kendi bedelinden doğmuşsa işlemez. Meslek eşyası, çiftçinin ve meslek sahibinin araç gereci, süt hayvanı, bağ ve bahçe ile ev bakımından istisna, borcun bu malın bedelinden doğmamış olmasına bağlıdır. Örneğin bedeli ödenmemiş bir tarım aleti, o bedelin tahsili için haczedilebilir.

Ev eşyası: 2023’te genişleyen koruma

Ev eşyasıyla ilgili kural 2023’te 7445 sayılı Kanun’la önemli ölçüde değişti. Önceki metin, aile bireyleri için “lüzumlu eşya”yı koruyordu ve aynı amaçla kullanılan birden fazla eşya varsa bunlardan yalnızca biri haczedilemiyordu. Örneğin evde aynı işi gören iki televizyon varsa yalnızca biri korunuyordu.

Bugünkü metne göre borçlunun ve onunla aynı çatı altında yaşayan aile bireylerinin kişisel eşyası ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası haczedilemez. Korumanın dışında kalanlar da kanunda sayılmıştır: para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika ve süs eşyası gibi kıymetli şeyler. Bunlar evde bulunsa da haczedilebilir.

Aynı değişiklikle ev eşyası, “borç bu eşyanın bedelinden doğmuşsa koruma yoktur” kuralının kapsamından çıkarıldı. Yani ev eşyasına ilişkin koruma, borç o eşyanın bedelinden doğmuş olsa da bu bent bakımından devam eder.

Borçlunun evi

Kanunun ifadesi kısadır: 12. bende göre “Borçlunun haline münasip evi” haczedilemez. Haline münasip ev, borçlunun ve ailesinin ihtiyacına ve yaşam koşullarına uygun ev demektir. Bu koruma kayıtsız değildir.

Birincisi, borç evin bedelinden doğmuşsa koruma uygulanmaz. İkincisi, evin değeri borçlunun haline uygun bir evin değerini aşıyorsa ev haczedilerek satılır. Ancak satış bedelinden, borçlunun ihtiyacını karşılayabilmesi için haline münasip bir kısım ona bırakılır. Kanun bu kuralı ev dışında meslek eşyası, çiftçinin arazi ve aletleri ile bağ ve bahçe için de öngörür.

Haczi istenen mal ya da hakkın haczedilip haczedilemeyeceğini önce icra memuru değerlendirir ve talebin kabulüne ya da reddine karar verir (İİK m. 82, son fıkra). Evin haline münasip olup olmadığı da bu değerlendirmenin konusudur.

Haczedilmezlik şikâyeti ve önceden yapılan anlaşmalar

Haczedilemeyecek bir mala haciz konulduysa borçlu icra mahkemesine şikâyet yoluyla başvurabilir. Uygulamada buna haczedilmezlik şikâyeti denir. Şikâyet, haciz işleminin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır (İİK m. 16). İcra mahkemesi şikâyeti yerinde bulursa şikâyet edilen işlemi bozar ya da düzeltir (İİK m. 17). Haczedilemeyecek bir mala konulan haciz bu yolla kaldırılabilir. Süre kısadır; haciz tutanağının bir örneğini almak ve haczin öğrenildiği günü not etmek bu yüzden önemlidir.

Borçlunun önceden verdiği onay da korumayı ortadan kaldırmaz. Kanuna göre 82. ve 83. maddelerde sayılan mal ve hakların haczedilebileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar geçerli değildir (İİK m. 83/a). Bir kredi ya da satış sözleşmesine konulan “ev eşyamın haczine razıyım” gibi bir madde, bu yüzden borçluyu bağlamaz.

Sık sorulan sorular

Arabam haczedilebilir mi?

Kanunda bütün araçları kapsayan bir haciz yasağı yoktur. Araç ancak kanunun saydığı hâllerden birine giriyorsa korunur. Örneğin ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürmesi için gereken bir araç ya da küçük nakliyecilerin geçimini sağlayan bir taşıt haczedilemez. Bu durumda da değeri fazlaysa araç satılabilir ve bedelinin borçlunun ihtiyacını karşılayacak kısmı ona bırakılır.

Evimin haline münasip olup olmadığına kim karar verir?

Haczi istenen bir mal ya da hakkın haczedilip haczedilemeyeceğini önce icra memuru değerlendirir ve talebi kabul ya da reddeder. Bu karara karşı, öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla başvurulabilir.

Evdeki eşyalar bana değil, birlikte yaşadığım anneme aitse ne olur?

Ev eşyası zaten kural olarak haczedilemez. Haciz kıymetli bir eşyaya ya da ev eşyası sayılmayan bir mala konulduysa ve mal borçluya değil başkasına aitse, sahibi istihkak iddiasında bulunarak malın kendisine ait olduğunu ileri sürer. Bu iddianın da kısa süreleri vardır ve ayrı kurallara bağlıdır.

Trafik kazasında yaralandığım için aldığım tazminat ya da öğrenci bursum haczedilebilir mi?

Hayır. Vücuda ya da sağlığa verilen zararlar için kişinin kendisine veya ailesine toptan ya da düzenli gelir (irat) şeklinde ödenen tazminatlar ve öğrenci bursları, kanunun saydığı haczedilemeyen haklar arasındadır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.