Yıllık ücretli izin: hak kazanma, kullanım ve kullanılmayan izinlerin ücreti

Yıllık ücretli izin, işçinin çalışmaya ara vererek dinlenmesini sağlayan bir haktır. İş ilişkisi sürerken izin kullanılması ile iş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan iznin ücretinin ödenmesi farklı kurallara bağlıdır. Bu ayrım yapılmadan yalnızca bordroda görülen bir ödeme üzerinden izin hesabı yapmak yanıltıcı olabilir. Önce hangi hizmet yılında ne kadar izin kazanıldığı, sonra bu iznin hangi tarihlerde gerçekten kullanıldığı belirlenmelidir.

Bu yazı, 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki işçiler için hazırlanmıştır. Kanunun 4. maddesinde kapsam dışında bırakılan işler bulunduğundan, her çalışma ilişkisine aynı izin tablosu uygulanamaz. Ayrıca bir yıldan az süren, niteliği gereği mevsimlik veya kampanya işlerinde yıllık izin hükümlerinin uygulanmayacağı 53. maddede ayrıca düzenlenmiştir.

İzin hakkının doğması ve hizmet süresinin hesabı

İşyerinde işe başlanılan günden itibaren, deneme süresi dahil en az bir yıl çalışılmasıyla yıllık ücretli izin hakkı doğar. Bu nedenle deneme süresinin bitişini yeni bir işe giriş tarihi gibi kabul edip izin başlangıcını ileri taşımak doğru değildir. İzin hesabı yapılırken iş sözleşmesindeki başlangıç tarihiyle fiilî çalışma bilgileri birlikte incelenmelidir.

Aynı işverenin bir veya çeşitli işyerlerindeki çalışma süreleri, 54. madde uyarınca birleştirilir. İşçinin yalnızca aynı işverene ait başka bir şubeye geçmesi, önceki hizmetinin yok sayılması anlamına gelmez. Bununla birlikte işveren kimliğinin gerçekten aynı olup olmadığı ve ara dönemlerin niteliği somut kayıtlarla belirlenmelidir; benzer ticaret unvanları tek başına yeterli değildir.

İzin hakkı bakımından her çalışılmayan gün hizmetten düşülmez. Kanunun 55. maddesi, hangi dönemlerin çalışılmış gibi sayılacağını düzenler. Hafta tatilleri, ulusal bayram ve genel tatiller ile kanunda belirtilen diğer izinler bu değerlendirmede önem taşır. Hastalık ve kaza nedeniyle işe gidilmeyen sürelerin hesabında ise maddede gösterilen sınır bulunur. Bu nedenle uzun bir devamsızlık dönemini, sebebini araştırmadan bütünüyle hesaba katmak veya dışarıda bırakmak uygun değildir.

Asgari izin günleri ve yaşa bağlı koruma

53. madde, yıllık iznin alt sınırını hizmet süresine göre belirler. İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi daha uzun izin sağlayabilir; kanuni süreler böyle bir durumda üst sınır oluşturmaz.

On sekiz ve daha küçük yaştaki işçiler ile elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek yıllık izin yirmi günden az olamaz. Yer altı işlerinde çalışanların yıllık izin sürelerine ise dört gün eklenir. Birden fazla kuralın ilgili olduğu durumda yalnızca hizmet yılı tablosuna bakılarak hesap yapılmamalıdır.

Örneğin yalnızca hesabı göstermek için, aynı işverende üç yıllık hizmeti bulunan ve elli yaşını doldurmuş bir işçi düşünelim. Bu kişi bakımından hizmet süresi tablosundaki on dört günlük alt sınırla yetinilemez; yaşa bağlı en az yirmi günlük koruma da dikkate alınır. Bu örnek, gerçek bir dosyayı veya mahkeme kararını anlatmamaktadır.

İzin hesabında işe giriş günü, tamamlanan hizmet yılları, yaş ve sözleşmeyle tanınan ek haklar ayrı ayrı kaydedilmelidir. Böylece toplam kazanılmış izin ile kullanılan izin birbirine karıştırılmaz.

İznin bölünmesi ve tatil günleri

Yıllık izin kural olarak kesintisiz kullandırılır. İşveren izni tek başına istediği parçalara bölemez. Taraflar anlaşırsa izin bölümler halinde kullanılabilir; ancak bölümlerden biri en az on gün olmalıdır. Kanundaki bu düzenleme, bütün izinlerin mutlaka eşit uzunlukta olmasını gerektirmez.

İşverenin yıl içinde verdiği başka ücretli veya ücretsiz izinler ile dinlenme ve hastalık izinleri yıllık izinden düşülemez. Bir çalışanın hastalık nedeniyle işe gelmediği günü sonradan yıllık izin olarak işaretlemekle, gerçekten yıllık izin kullandırılması aynı şey değildir. İzin kaydında işlemin gerçek niteliğinin gösterilmesi gerekir.

Yıllık izne rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz. Ancak her işyerinde cumartesi gününün otomatik olarak hafta tatili olduğu varsayılamaz. İzin hesabına geçmeden önce işyerindeki çalışma düzeni ve uygulanacak sözleşme hükümleri belirlenmelidir. Burada önemli olan takvim günlerinin sayısı kadar, hangi günün hangi nedenle çalışılmadan geçirildiğidir.

İznini işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek işçi, bunu belgeleyip talep ederse, gidiş ve dönüşte yolda geçecek süreler için toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni verilmesi gerekir. Bu süre, herkes için kendiliğinden doğan dört günlük ek ücretli izin değildir.

İzin ücreti ve kayıtların tutulması

İşveren, yıllık izin dönemine ait ücreti işçi izne başlamadan önce peşin ödemek veya avans olarak vermek zorundadır. 57. madde, sabit olmayan ücretlerle çalışanlar bakımından ayrıca hesap kuralları içerir. Komisyon veya benzeri değişken ücret alan bir çalışan için sadece son banka hareketine bakmak yeterli olmayabilir.

Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez. Dolayısıyla çalışma devam ederken izin yerine yalnızca para ödenmesini, dinlenme hakkının olağan karşılığı olarak görmek doğru değildir. Kanun, izin hakkını ve sözleşme sona erdiğinde ortaya çıkan ücret alacağını ayrı düzenlemiştir.

56. madde işverene yıllık izin kayıt belgesi tutma yükümlülüğü getirir. İnceleme için işe giriş kayıtlarının, izin taleplerinin, kullanım tarihlerini gösteren belgelerin ve ücret kayıtlarının birlikte saklanması yararlıdır. Her belge aynı hususu göstermez: ücret belgesi ödemeyi, izin kaydı ise izin kullanımını açıklamaya yardımcı olur. Tarihlerin ve gün sayılarının birbirini doğrulaması bu yüzden önemlidir.

İşten ayrılırken kullanılmayan izinler

İş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona erdiğinde hak kazanılıp kullanılmamış yıllık izinlerin ücreti, sona erme tarihindeki ücret üzerinden işçiye veya hak sahiplerine ödenir. 59. maddenin ifadesi, bu hakkı yalnızca işverenin yaptığı fesihlerle sınırlandırmaz.

Hesapta önce toplam hak edilen izin, ardından kullanıldığı belirlenen izinler gösterilmelidir. Kalan gün sayısına ulaşılmadan doğrudan bir para tutarı belirlemek, eksik veya çift hesaplamaya yol açabilir. Önceki ödemeler varsa bunların hangi döneme ve hangi alacağa ilişkin olduğu ayrıca açıklığa kavuşturulmalıdır.

İşverenin feshi halinde bildirim süresi ve yeni iş arama izinleri yıllık izinle iç içe geçirilemez. Yine 59. maddeye göre kullanılmayan izin ücretine ilişkin zamanaşımı, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren başlar. İzin hakkının doğduğu tarih ile bu ücret alacağının zamanaşımı başlangıcını aynı kabul etmemek gerekir.

Sık sorulan sorular

Deneme süresi yıllık izin hesabına katılır mı?

Evet. İş Kanunu’nun 53. maddesi, en az bir yıllık çalışma süresine deneme süresinin de dahil olduğunu açıkça belirtir.

İstifa eden işçi kullanılmayan izin ücretini kaybeder mi?

59. maddeye göre iş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona erdiğinde hak kazanılmış fakat kullanılmamış izinlerin ücreti ödenir. İstifa, tek başına bu hakkı ortadan kaldırmaz.

İzin tek günlük parçalar halinde kullanılabilir mi?

İznin bölünmesi tarafların anlaşmasına bağlıdır ve bölümlerden en az biri on günden aşağı olamaz. İşveren bütün izni tek taraflı olarak küçük parçalara ayıramaz.

Yıllık izin sırasında başka bir işte çalışılabilir mi?

İş Kanunu’nun 58. maddesi uyarınca izin sırasında ücret karşılığı çalışıldığı anlaşılırsa işveren o izin dönemi için ödediği ücreti geri alabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.