Fazla mesai: haftalık süre, zamlı ücret ve serbest zaman

Fazla mesai hesabı yapılırken yalnızca işten geç çıkıldığı günlerin sayılması yeterli değildir. Sözleşmedeki normal haftalık süre, fiilî çalışma, ara dinlenmeleri ve varsa denkleştirme uygulaması birlikte değerlendirilmelidir. İş Kanunu, kırk beş saati aşan çalışma ile sözleşmeyle daha kısa belirlenmiş sürenin aşılmasını farklı kavramlarla düzenler.

Bu yazı 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki genel kuralları açıklar. Kanunun 4. maddesindeki kapsam istisnaları ile bazı işlere ilişkin özel süreler ayrıca önem taşır. Özellikle yer altı maden işleri ve gece çalışması gibi alanlarda, genel haftalık sınırı tek ölçüt kabul etmek doğru değildir.

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ayrımı

41. maddeye göre fazla çalışma, kanundaki koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır. 63. madde de genel normal çalışma süresini haftada en çok kırk beş saat olarak belirler. Ancak iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle daha kısa bir normal süre kararlaştırılabilir.

Sözleşmedeki normal süre kırk beş saatin altındaysa, bu süreyi aşan ve kırk beş saate kadar kalan çalışma “fazla sürelerle çalışma”dır. Bu kavramı fazla çalışmadan ayırmak, uygulanacak ücret artışını doğru belirlemeyi sağlar. Her ek çalışma saatine aynı oran uygulanması bu ayrımı gözden kaçırır.

Yalnızca örnek olmak üzere, normal haftalık süresi kırk saat olan bir çalışan düşünelim. Geçerli bir denkleştirme uygulaması ve özel bir süre kuralı bulunmadığı varsayımıyla, o hafta kırk sekiz saat çalışmışsa kırk ile kırk beş saat arasındaki beş saat fazla sürelerle çalışma; kırk beş saati aşan üç saat fazla çalışmadır. Bu, gerçek bir ücret veya dosya hesabı değildir.

Örnekteki ayrımın uygulanabilmesi için saatlerin doğru belirlenmiş olması gerekir. Sözleşmedeki süre, işyerinin günlük düzeni ve fiilen kullanılan dinlenmeler görülmeden sadece toplam vardiya süresinden kesin alacak çıkarılmamalıdır. Aynı günün iki farklı çizelgede bulunması gibi kayıt sorunları da kontrol edilmelidir.

Zamlı ücret ve hesapta kullanılacak veriler

Her bir fazla çalışma saati için normal saat ücretinin yüzde elli artırılması öngörülür. Fazla sürelerle çalışmada ise artış yüzde yirmi beştir. Bunlar 41. maddede belirtilen oranlardır; ilgili sözleşmenin daha elverişli düzenlemeleri varsa bunlar da ayrıca incelenmelidir.

Hesabı yalnızca açıklamak için normal saat ücretinin yüz birim olduğu varsayılsın. Bir fazla çalışma saatinin karşılığı yüz elli birim, bir fazla sürelerle çalışma saatinin karşılığı yüz yirmi beş birim olur. Bu varsayımsal örnek, güncel bir asgari ücret veya kişinin gerçek saat ücreti değildir.

Normal saat ücretinin belirlenmesi ayrı bir hesap konusudur. Çalışanın ücret sistemi, ilgili dönemdeki ücret değişiklikleri ve sözleşmesi görülmeden tek bir aylık tutardan bütün geçmiş dönemler için sonuç çıkarılmamalıdır. Saat sayısı doğru olsa bile yanlış dönemin ücreti kullanılırsa hesap hatalı olabilir.

Çalışma kayıtları ile ödeme kayıtlarının birlikte karşılaştırılması bu nedenle önemlidir. Bordroda hangi dönem ve kaç saat için ödeme gösterildiği, banka kaydının hangi ödemeye ait olduğu ve başka bir belgeyle çelişip çelişmediği incelenebilir. Bir ödeme kaleminin adı, onun bütün fazla çalışma iddialarını karşıladığını tek başına göstermez; dönem ve kapsam açıklığa kavuşturulmalıdır.

Serbest zaman, işçinin tercihi ve yıllık sınır

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Fazla çalışmanın her saati için bir saat otuz dakika; fazla sürelerle çalışmanın her saati için bir saat on beş dakika serbest zaman öngörülür. Bir saatlik fazla çalışmaya karşı yalnızca bir saat izin verilmesi, bu karşılıkla aynı değildir.

41. madde bu seçeneği işçinin istemine bağlar. Serbest zaman, işverenin her durumda tek taraflı olarak ücretin yerine koyabileceği sıradan bir izin gibi değerlendirilmemelidir. İşçinin tercihi ile hangi çalışma karşılığında ne kadar serbest zaman kullanılacağı açıkça kaydedilebilir.

Hak edilen serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içerisinde ve ücrette kesinti olmadan kullanılır. Yıllık izin ile serbest zaman farklı haklardır. Bu nedenle kayıtta yalnızca “izinli” yazmak yerine iznin hangi sebeple verildiğinin açıklanması, hesabın daha sonra doğru yapılmasına yardımcı olur.

Fazla saatlerle çalışma için işçinin onayının alınması gerekir. Kanun ayrıca fazla çalışma süresinin yılda toplam iki yüz yetmiş saati aşamayacağını belirtir. Bu sınır, her çalışana mutlaka bu kadar fazla çalışma yaptırılabileceği anlamına gelmez; onay, çalışma süresi ve yasaklara ilişkin hükümler birlikte uygulanır.

Denkleştirme ve günlük çalışma düzeni

Denkleştirme, kanuni koşullar içinde bazı haftalardaki uzun çalışmanın başka haftalardaki kısa çalışmayla dengelenmesidir. Geçerli bir denkleştirmede haftalık ortalama normal süreyi aşmıyorsa, bazı haftalarda kırk beş saat aşılmış olsa da bu çalışmalar yalnızca bu nedenle fazla çalışma sayılmaz. “Her hafta mutlaka aynı saat” yaklaşımı bu düzenlemeyi gözden kaçırabilir.

63. madde, tarafların anlaşmasıyla normal sürenin çalışılan günlere günde on bir saati aşmayacak şekilde farklı dağıtılmasına izin verir. Genel denkleştirme dönemi iki aydır; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir. Turizm sektöründe dört aylık dönem, toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar çıkarılabilir.

Bu süreler, işverenin sonradan herhangi bir uzun dönemi seçerek geçmiş fazla çalışmaları silebileceği anlamına gelmez. Denkleştirme anlaşması, uygulanan dönem ve o dönemin çalışma kayıtları birlikte değerlendirilmelidir. Ortalama hesabının hangi tarihler arasında yapıldığı açık olmalıdır.

Yer altı maden işlerinde kanun günlük en çok yedi buçuk, haftalık en çok otuz yedi buçuk saatlik özel süre belirler. 41. maddede bu işler için fazla çalışmaya ve ücretine ilişkin özel hükümler de vardır. Dolayısıyla genel kırk beş saat ve yüzde elli anlatımı bütün işlere ayrım yapmadan uygulanamaz.

Ara dinlenmesi ve gece çalışmasında özel kurallar

68. madde, dört saat veya daha kısa işlerde en az on beş dakika; dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar işlerde yarım saat; yedi buçuk saatten fazla işlerde bir saat ara dinlenmesi öngörür. Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz. Ancak hesabın fiilen uygulanan dinlenme düzenine dayanması gerekir.

69. madde gece çalışması için ayrıca kurallar getirir. Genel olarak gece çalışması yedi buçuk saati geçemez. Maddede turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve belirtilen petrol faaliyetleri bakımından işçinin yazılı onayıyla bu sürenin aşılabilmesine ilişkin istisna vardır. Bu istisna, bütün fazla çalışma sınırlamalarının ortadan kalktığı şeklinde okunmamalıdır.

Doğru bir inceleme için her haftanın çalışma ve dinlenme saatlerini, ücret dönemlerini, varsa onay ve denkleştirme belgelerini ayrı göstermek yararlıdır. Böylece uzun bir çalışma dönemine ilişkin iddia, tek bir yaklaşık toplam yerine kontrol edilebilir gün ve hafta verileri üzerinden değerlendirilir.

Sık sorulan sorular

Haftada kırk saatlik sözleşmede kırk beş saate kadar çalışma fazla mesai midir?

41. maddeye göre sözleşmedeki normal süreyi aşan ve kırk beş saate kadar olan çalışma, fazla sürelerle çalışmadır. Her saati için normal saat ücretinin yüzde 25 artırılması öngörülür.

Fazla çalışma karşılığında izin kullanmak mümkün mü?

İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalışma saati başına bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışma saati başına bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir.

Serbest zaman nedeniyle ücret kesilebilir mi?

Hayır. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, çalışma süreleri içerisinde ve ücretinde kesinti olmadan kullanır.

İşyerinde bulunulan bütün zaman çalışma süresi sayılır mı?

Yalnızca giriş ve çıkış saatlerini çıkarmak her durumda yeterli değildir. Kanuna uygun ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz; fiilî çalışma düzeni ve özel kurallar birlikte incelenmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.