Vakıf nasıl kurulur: mal özgüleme, resmî senet ve tescil süreci

Kısaca

• Vakıf, yeterli mal ve hakların belirli ve sürekli bir amaca özgülenmesiyle kurulur.
• Kurma iradesi resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır.
• Vakıf yerleşim yeri mahkemesindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır.

Vakıf, bir grup kişinin üyelik ilişkisine değil, belirli bir amaca özgülenmiş mal ve haklara dayanır. Türk Medenî Kanunu vakfı tüzel kişiliğe sahip bir mal topluluğu olarak tanımlar. Kuruluşta amaç, malvarlığı, irade açıklaması, mahkeme tescili ve yönetim yapısı birlikte planlanmalıdır.

Bir belgenin “vakıf senedi” adını taşıması tek başına tüzel kişilik oluşturmaz. Kanunda aranan şekil tamamlanmalı ve vakıf sicile tescil edilmelidir. Kuruluştan sonra malvarlığının amaca uygun yönetimi de denetim altındadır.

Amaç ve özgülenecek malvarlığı

TMK 101’e göre gerçek veya tüzel kişiler yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgüleyebilir. Amaç geçici, belirsiz veya yalnız kurucunun dilediği anda değişecek nitelikte bırakılmamalıdır. Hangi faaliyetin hangi yararlanıcılar için sürdürüleceği açıklanabilir.

Bir malvarlığının bütünü vakfedilebilir. Gerçekleşmiş veya gerçekleşeceği anlaşılan gelirler ile ekonomik değeri olan haklar da vakfın malvarlığına özgülenebilir. Yalnız nakit para veya taşınmazla sınırlı bir model yoktur.

Özgülenen değerlerin amacı gerçekleştirmeye yeterli olması gerekir. Yeterlilik değerlendirmesinde faaliyetin türü, devamlılığı, başlangıç giderleri ve gelir kaynağı önem taşır. Sadece sembolik bir malvarlığıyla kapsamlı ve sürekli faaliyet hedeflenmesi tescil incelemesinde sorun yaratabilir.

Kanun bazı amaçlarla vakıf kurulmasını yasaklar. Cumhuriyetin Anayasa’da belirtilen niteliklerine ve temel ilkelere, hukuka, ahlaka, millî birliğe ve millî menfaatlere aykırı amaçlar kullanılamaz. Belirli bir ırk veya cemaat mensuplarını destekleme amacı da yasak kapsamındadır.

Amaç ve faaliyet araçları birbirinden ayrılabilir. Amaç, malvarlığının hangi sürekli sonuca özgülendiğini; faaliyetler ise bu sonuca ulaşmak için yapılacak işleri gösterir. Senette ikisinin açık kurulması yönetim ve denetimi kolaylaştırır.

Kurma iradesi ve mahkemeye başvuru

Vakıf kurma iradesi resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır. Yaşarken kurulan vakıfta resmî senet; ölümden sonra hüküm doğuracak kuruluşta vasiyetname veya miras sözleşmesi niteliğindeki tasarruf gündeme gelir. Basit yazılı beyan resmî senedin yerine geçmez.

Temsilci aracılığıyla resmî senet düzenlenecekse temsil yetkisi noterlikçe düzenlenmiş belgeyle verilmelidir. Bu belgede vakfın amacı ile özgülenecek mal ve haklar belirlenmiş olmalıdır. Genel bir işlem vekâletinin bu özel içeriği karşıladığı varsayılmamalıdır.

Resmî senede dayalı kuruluşta mahkemeye vakfeden başvurur. Ölüme bağlı tasarrufta ilgililerin veya vasiyetnameyi açan sulh hâkiminin bildirimi üzerine ya da Vakıflar Genel Müdürlüğünce kendiliğinden başvuru yapılır. Başvuru yolu kuruluş belgesinin türüne göre değişir.

Mahkeme, özgülenen mal ve hakların korunması için gereken önlemleri kendiliğinden alır. Tescil sürecinde malvarlığının elden çıkarılması veya değer kaybetmesi riski böylece karşılanabilir. Gerekli önlemin türü somut mal veya hakkın niteliğine göre belirlenir.

Mahkeme kararına karşı başvuran veya Vakıflar Genel Müdürlüğü, tebliğden başlayarak bir ay içinde temyiz yoluna gidebilir. Kuruluşu engelleyen sebepler varsa Genel Müdürlük veya ilgililer iptal davası da açabilir.

Tescil, ilân ve malvarlığının geçişi

Vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescille tüzel kişilik kazanır. Başka bir mahkeme tescil kararı vermişse belgeler kayıt için yerleşim yeri mahkemesine gönderilir. Ayrıca Vakıflar Genel Müdürlüğündeki merkezî sicile kayıt yapılır.

Merkezî sicile kaydedilen vakıf Resmî Gazete’de ilân olunur. Tescil ile ilân aynı işlevi taşımaz: tüzel kişilik sicile tescille doğar; ilân ise kuruluşun kamuya duyurulmasını sağlar.

Özgülenen malların mülkiyeti ve haklar tüzel kişiliğin kazanılmasıyla vakfa geçer. Vakfedilen taşınmazın vakıf adına tescili için mahkeme tapu idaresine bildirim yapar. Malvarlığı kayıtlarının yeni tüzel kişi adına geçirilmesi ayrıca izlenmelidir.

Ölüme bağlı tasarrufla kurulan vakfın mirasbırakanın borçlarından sorumluluğu özgülenen mal ve haklarla sınırlıdır. Kuruluşla mirasbırakanın bütün borçlarının sınırsız biçimde vakfa geçtiği düşünülemez. Mirasçı ve alacaklıların bağışlama ile ölüme bağlı tasarruf hükümlerinden doğan dava hakları da saklıdır.

Vakıf senedi, yönetim ve denetim

Vakıf senedinde ad, amaç, amaca özgülenen mal ve haklar, örgütlenme ve yönetim şekli ile yerleşim yeri gösterilir. Yönetim organının bulunması zorunludur. Vakfeden gerekli gördüğü başka organları da senette düzenleyebilir.

Amaç ve malvarlığı yeterince belirlenmişse diğer senet eksiklikleri tescil başvurusunun reddini gerektirmez. Eksiklikler tescilden önce mahkemece tamamlattırılabilir. Kuruluştan sonra denetim makamının başvurusu üzerine, olanak varsa vakfedenin görüşü alınarak yerleşim yeri mahkemesi tamamlar.

Ölüme bağlı tasarrufla ayrılan mal ve haklar amacı gerçekleştirmeye yetmiyorsa ve vakfeden aksini belirtmemişse hâkim bunları benzer amaçlı bir vakfa özgüleyebilir. Bu karar denetim makamının görüşü alınarak verilir.

Vakıflar Genel Müdürlüğü, senet hükümlerine uyulup uyulmadığını, malların ve gelirlerin amaca uygun yönetilip harcanmadığını denetler. Yönetim organı her takvim yılının ilk üç ayında önceki yılın malvarlığı ve çalışmalarını raporlar ve uygun araçlarla yayımlanmasını sağlar.

Haklı sebeplerle yönetim yapısı mahkemece değiştirilebilir. Koşulların değişmesi vakfedenin arzusuna açıkça aykırı sonuç doğuruyorsa amaç veya amacı güçleştiren yükümlülükler kanundaki usulle değiştirilebilir. Amaç olanaksızlaşır ve değiştirilemezse vakıf kendiliğinden sona erer ve mahkeme kararıyla sicilden silinir.

Kuruluş dosyasında özgülenen her değer için mülkiyet veya hak sahipliğini gösteren belge bulunabilir. Taşınmazın tapu kaydı, banka hesabı, alacak belgesi ya da gelir kaynağı ayrı listelenir. Değerleme tarihi ile vakfın faaliyete başlayacağı dönem arasındaki fark göz önünde tutulur; amacı karşılayacak sürdürülebilir gelir planı hazırlanabilir.

Vakıf adının başka tüzel kişilerle karışıklık yaratmaması ve amaçla uyumlu olması da uygulamada kontrol edilir. Yerleşim yeri, yönetim organının toplantı ve temsil kuralları, görev süresi, karar yeter sayısı ve boşalan üyeliğin nasıl doldurulacağı senette açıkça düzenlenebilir.

Kuruluştan sonra senette öngörülmeyen her değişiklik yönetim organının tek taraflı kararıyla yapılamaz. Yönetim, amaç veya özgülenen malları etkileyen değişikliklerde TMK’nın mahkeme ve denetim makamı katılımını öngören hükümleri izlenir. Vakfedenin başlangıç iradesiyle güncel koşullar arasındaki denge bu yolla korunur.

Sık sorulan sorular

Vakıf kurmak için yalnız para mı özgülenebilir?

Hayır. Bir malvarlığının bütünü, gerçekleşmiş veya gerçekleşeceği anlaşılan gelirler ve ekonomik değeri olan haklar vakfedilebilir. Özgülenen mal ve hakların belirli ve sürekli amacı gerçekleştirmeye yeterli olması gerekir.

Resmî senet imzalanınca vakıf hemen tüzel kişilik kazanır mı?

Hayır. Vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdindeki sicile tescille tüzel kişilik kazanır. Resmî senet kurma iradesini açıklar; tescil kararı ve sicil kaydı tüzel kişilik bakımından belirleyicidir.

Vakıf senedindeki her eksiklik tescil başvurusunun reddine yol açar mı?

Amaç ile bu amaca özgülenen mal ve haklar yeterince belirlenmişse diğer eksiklikler tek başına ret nedeni değildir. Mahkeme bunları tescilden önce tamamlattırabilir; kuruluş sonrasında da kanundaki usulle tamamlama mümkündür.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.