Dernekten ayrılmak veya çıkarılmak: üyelik, aidat ve itiraz hakları nasıl etkilenir?

Kısaca

• Üye, yazılı bildirimle dernekten çıkabilir; dernekte kalmaya zorlanamaz.
• Ayrılma veya çıkarılma, üyelik dönemine ilişkin ödenti borcunu ortadan kaldırmaz.
• Çıkarma kararının değerlendirilmesinde tüzükteki sebepler ve kararın hangi organa ait olduğu önemlidir.

Dernek üyeliği bazen kişinin kendi isteğiyle, bazen de derneğin aldığı kararla sona erer. İki durumda aynı işlem yapılmaz. Ayrılma bildirimi, çıkarma sebebi, geçmiş aidatlar ve karara başvuru imkânı ayrı değerlendirilmelidir.

Bu yazı Türk Medenî Kanunu’nun genel dernek üyeliği hükümlerine odaklanır. Özel üyelik şartları veya belirli kişi gruplarına ilişkin özel düzenlemeler ayrıca incelenmelidir. Buradaki açıklamalar, her kuruluşun ve her üyelik türünün bütün koşullarını tek başına kapsayan bir liste değildir.

Başvuru ve tüzüğün rolü

TMK 63’e göre kimse bir derneğe üye olmaya, dernek de üye kabul etmeye zorlanamaz. TMK 64, fiil ehliyeti bulunan gerçek kişilerle tüzel kişilerin üyelik hakkını düzenler. Üyeliğe başvurma hakkıyla başvurunun mutlaka kabul edilmesi aynı sonuç değildir.

Yazılı başvuru yönetim kurulu tarafından en çok otuz gün içinde karara bağlanır. Sonuç başvuru sahibine yazılı bildirilir ve kabul edilen kişi üyelik defterine kaydedilir. Başvuru, karar, bildirim ve kayıt farklı aşamalar olarak izlenebilir.

5253 sayılı Kanunun 4. maddesi, tüzükte üyeliğe giriş ve çıkışın şart ve biçimlerinin gösterilmesini zorunlu kılar. Giriş ve yıllık aidat tutarının belirlenme yöntemi ile iç denetim düzeni de tüzükte yer alır. Bu nedenle üyelik sorunu incelenirken yalnız yönetimin son yazısına bakmak yeterli olmayabilir.

Tüzüğün hangi hükmüne dayanıldığı açıkça belirlenebilir. Başvuru koşuluyla çıkarma sebebi veya aidat belirleme yöntemi aynı madde içinde yer alsa bile farklı konulardır. Belgenin tamamını incelemek, yalnız tek bir cümle üzerinden sonuç çıkarılmasını önler.

TMK 65, kanun veya tüzüğün aradığı üyelik niteliklerini sonradan kaybeden kişinin üyeliğinin kendiliğinden sona ermesini düzenler. Bu durum, kişinin yazılı ayrılması veya hakkında çıkarma kararı alınmasından farklıdır. Önce sona ermenin hangi hukuki sebeple gündeme geldiği belirlenmelidir.

Ayrılma bildirimi ve çıkarma kararı

TMK 66, hiç kimsenin dernekte kalmaya zorlanamayacağını belirtir. Her üye yazılı bildirim koşuluyla çıkabilir. Kanunun bu düzenlemesi, ayrılmayı yeni bir üyelik kabul işlemi gibi yönetimin serbest takdirine bağlayan bir anlatımla değiştirilmemelidir.

Bildirimde üyelikten ayrılma iradesinin anlaşılır olması yararlıdır. Belgenin tarihiyle derneğe ulaştırıldığı tarih ayrı kaydedilebilir. Bir toplantıya katılmamak veya faaliyetlerden uzaklaşmak, yazılı çıkma bildirimiyle aynı işlem değildir.

Çıkarılma ise TMK 67’de düzenlenir. Dernek tüzüğünde çıkarma sebepleri gösterilebilir. Bu sebepler gösterilmişse, çıkarma kararına sırf söz konusu sebeplerin haklı sayılamayacağı iddiasıyla itiraz edilemez.

Bu kural, her çıkarma kararının bütün yönleriyle denetim dışında kaldığı biçiminde genişletilmemelidir. Tüzükte bir sebebin bulunmasıyla o sebebin somut olayda gerçekleşmesi farklı sorulardır. Kararın kanun veya tüzüğe aykırılığına ilişkin başvuru düzeni de ayrıca dikkate alınır.

Tüzükte çıkarma düzenlenmemişse üye ancak haklı sebeple çıkarılabilir. Bu karara, haklı sebep bulunmadığı ileri sürülerek itiraz edilebilir. Dolayısıyla tüzükte düzenleme bulunup bulunmadığı, ileri sürülecek itirazın değerlendirilmesini etkiler.

Pratik incelemede çıkarma kararının hangi davranışa dayandığı, bu davranışın tarihi ve ilgili tüzük maddesi yan yana konabilir. Kararı veren organ da ayrıca belirlenmelidir. Sadece çıkarıldım bilgisinden başvuru yolunun bütün ayrıntıları çıkarılamaz.

Aidat, malvarlığı ve üyelik hakları

TMK 70, ödenti borcunun tüzükle düzenlenmesini öngörür. Tüzükte düzenleme yoksa üyeler, derneğin amacını gerçekleştirmek ve borçlarını karşılamak için zorunlu ödentilere eşit katılır. Onursal üyelerin ödenti verme zorunluluğu yoktur.

Çıkan veya çıkarılan üye, üyelikte bulunduğu dönemin ödentisini vermekle yükümlüdür. Bu nedenle üyeliğin sona ermesiyle geçmiş ödeme hesabının sıfırlandığı varsayılmamalıdır. İstenen tutarın hangi döneme ait olduğu ve o dönem için hangi düzenlemenin bulunduğu kontrol edilmelidir.

TMK 68, üyelerin eşit haklara sahip olduğunu ve faaliyetlerle yönetime katılma hakkını düzenler. Dil, ırk, renk, cinsiyet, din, mezhep, aile, zümre ve sınıf farkına dayalı ayrım veya ayrıcalık yapılamaz. Buna karşılık üyelik hakkı, dernek malvarlığından pay alma hakkı değildir.

Aynı madde, dernekten çıkan veya çıkarılan kişinin dernek malvarlığında hak iddia edemeyeceğini belirtir. Geçmişte aidat ödenmiş olmasıyla ortak maldan pay alma düşüncesi birbirine karıştırılmamalıdır. Kanun aidat yükümlülüğüyle malvarlığı üzerinde hak iddiasını ayrı düzenler.

TMK 69’a göre her üyenin genel kurulda bir oyu vardır ve oy şahsen kullanılır; onursal üyelerin oy hakkı bulunmaz. TMK 82 ise üyenin kendisi, eşi, üstsoyu veya altsoyuyla dernek arasındaki işlem ya da uyuşmazlık kararlarında oy kullanamayacağını düzenler. Tüzel kişi adına oy kullanan bakımından da bu sınır geçerlidir.

Üyelik yalnız haklardan oluşmaz. TMK 71, dernek düzenine uyma ve derneğe sadakat gösterme yükümlülüğünü de getirir. Üye, derneğin amacına uygun davranmalı; özellikle amacın gerçekleşmesini güçleştiren veya engelleyen davranışlardan kaçınmalıdır. Bu yükümlülüklerin varlığıyla belirli bir çıkarma sebebinin somut olayda gerçekleşmesi ayrıca değerlendirilir.

Kararlara karşı başvuru ve süre ayrımı

TMK 83, genel kurul kararlarının iptalini düzenler. Toplantıda bulunan ve kanuna veya tüzüğe aykırı karara katılmayan üye, karar tarihinden başlayarak bir ay içinde mahkemeye başvurabilir. Toplantıda bulunup bulunmama, süre başlangıcının belirlenmesinde önemlidir.

Toplantıda bulunmayan üye için süre, kararı öğrenmeden başlayarak bir aydır. Ancak her durumda karar tarihinden başlayarak üç aylık sınır vardır. Öğrenme tarihiyle karar tarihi ayrı tutulmadan yalnız tek bir süre hesabı yapılmamalıdır.

Diğer organların kararlarında ise dernek içi denetim yolları tüketilmeden iptal davası açılamaz. Genel kurul kararının yokluğu veya mutlak hükümsüzlüğü hâlleri ayrıca saklıdır. Bu istisnalar incelenmeden bütün kararlar için aynı başvuru sırasının ve aynı sonucun geçerli olduğu söylenemez.

Başvuru değerlendirmesinde karar metni, tüzük, toplantıya katılım durumu ve öğrenme kaydı birlikte tutulabilir. İtirazın sebebiyle başvuru süresi farklı sorulardır. Birinin açıklanmış olması diğerinin kontrolünü gereksiz kılmaz.

Sık sorulan sorular

Dernekten çıkmak için yönetimin beni kabul etmesi gerekir mi?

TMK 66, hiçbir kişinin dernekte üye kalmaya zorlanamayacağını ve yazılı bildirimle çıkma hakkını düzenler. Üyeliğe kabul başvurusuyla ayrılma bildirimi farklı işlemlerdir. Çıkma bildiriminin içeriği ve derneğe ulaştırılması açıkça belgelendirilebilir.

Ayrıldıktan sonra geçmiş aidatları ödemekten kurtulur muyum?

TMK 70’e göre çıkan veya çıkarılan kişi üyelikte bulunduğu sürenin ödentisini vermek zorundadır. Bu nedenle ayrılma, geçmiş üyelik dönemine ilişkin borcun kendiliğinden silinmesi anlamına gelmez. Hangi dönemin istendiği ve tüzükteki ödenti düzeni ayrı incelenmelidir.

Çıkarıldığımda derneğin mallarından pay isteyebilir miyim?

TMK 68, çıkan veya çıkarılan üyenin dernek malvarlığında hak iddia edemeyeceğini belirtir. Üyelikten kaynaklanan faaliyet ve yönetim hakları, malvarlığından ortaklık payı alma hakkıyla aynı değildir. Aidat ödenmiş olması bu kuralı değiştiren bir sonuç olarak kabul edilmemelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.