Özel belgede sahtecilik: sahte senet ya da sözleşme düzenlemenin cezası nedir?
Kısaca
- Özel belgeyi sahte düzenleyen ya da aldatacak şekilde değiştirip kullanan kişiye bir yıldan üç yıla kadar hapis verilir.
- Suçun tamamlanması için sahte belgenin kullanılması gerekir; sahte belgeyi bilerek kullanan da aynı cezayı alır.
- Kambiyo senedi, hisse senedi, tahvil ve vasiyetnamede sahtecilik resmî belgede sahtecilik hükümlerine tabidir.
Sahtecilik denince akla genellikle sahte kimlik ya da sahte diploma gelir. Oysa günlük hayatta çok daha sık karşılaşılan uyuşmazlıklar özel belgelerle ilgilidir: altına başkasının imzası atılmış bir borç senedi, kira bedeli değiştirilmiş bir sözleşme, ödenmemiş bir parayı ödenmiş gösteren bir makbuz. Türk Ceza Kanunu bu belgeleri 207 ve 208. maddelerde korur. Resmî belgelere ilişkin hükümleri resmî belgede sahtecilik yazımızda anlattık.
Özel belge nedir?
Özel belge, kamu görevlisinin görevi gereği düzenlediği bir belge olmayan, kimin düzenlediği belli olan ve hukuki değer taşıyan bir içeriğe sahip yazılı belgedir. Akademik çalışmalarda verilen örnekler şunlardır:
- Borç senedi ve kira, satış, hizmet gibi sözleşmeler,
- Ödeme makbuzu, banka dekontu ve fatura,
- Dilekçe ve şirketlerin kullandığı kayıt formları,
- Fazla mesai belgesi gibi işyeri belgeleri.
Belgenin düzenleyeninin belli olması önemlidir; kimin düzenlediği anlaşılamayan bir kâğıt, ceza hukuku anlamında belge sayılmaz. Akademik çalışmalarda aktarılan Yargıtay kararlarında onaysız fotokopinin de belge niteliği taşımadığı kabul edilmiştir.
Sahte düzenlemek, değiştirmek ve kullanmak
Kanunun 207. maddesine göre şu kişiler bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır:
- Bir özel belgeyi sahte olarak düzenleyip kullanan,
- Gerçek bir özel belgeyi başkalarını aldatacak şekilde değiştirip kullanan,
- Sahte bir özel belgeyi bu özelliğini bilerek kullanan.
Bu suçu resmî belgedeki sahtecilikten ayıran önemli bir fark vardır: kullanma şartı. Sahte belgeyi hazırlayıp çekmecede saklayan kişi henüz bu suçu işlemiş olmaz. Suç, belgenin bir kişiye, kuruma ya da mahkemeye sunulmasıyla tamamlanır.
Belgeyi düzenleyenle kullananın aynı kişi olması gerekmez. Başkasının hazırladığı sahte bir senedi, sahte olduğunu bilerek icra dairesine veren kişi de aynı cezayla karşılaşır. Buna karşılık belgenin sahte olduğundan habersiz olarak onu kullanan kişide suç kastı bulunmaz; kanun sahte belgeyi “bu özelliğini bilerek” kullananı cezalandırır.
Sahteliğin aldatıcı olması da gerekir. Öğretiye göre ancak özel bir inceleme yapılmadan gerçek olmadığı anlaşılamayan belge sahte sayılır; ilk bakışta sahteliği anlaşılan kaba bir taklit bu şartı karşılamaz. Aldatma yeteneğinin bulunup bulunmadığına mahkeme karar verir.
Bir başka ayrım da içerikle ilgilidir. Kişinin kendi düzenleyip imzaladığı bir belgeye gerçeğe aykırı bilgi yazması, öğretide fikri sahtecilik olarak adlandırılır. Kanun bunu resmî belgeler için ayrıca cezalandırır, ama 207. maddede böyle bir hareket sayılmamıştır. Bu davranış, somut olaya göre dolandırıcılık gibi başka suçlar bakımından ayrıca değerlendirilebilir.
Senet ve sözleşme örnekleri
Uygulamada sık görülen durumlar şunlardır:
- Bir kişinin hiç imzalamadığı borç senedinin altına onun imzası taklit edilerek atılması ve senedin takibe konulması,
- Kira sözleşmesinde kira bedelinin ya da süresinin, kiracının haberi olmadan değiştirilerek sözleşmenin kullanılması,
- Satış sözleşmesine, kefil olmayı hiç kabul etmemiş birinin imzasının eklenmesi,
- Birden fazla kişinin imzalaması gereken bir belgede taraflardan birinin diğerinin imzasını taklit etmesi.
Akademik çalışmalara göre son örnekte de belge sahte olarak düzenlenmiş sayılır. İmzanın kime ait olduğu teknik bilgi gerektirdiğinden, bu tür dosyalarda imza ve yazı üzerinde bilirkişi incelemesi yapılması gerekir.
Belgede yapılan değişiklik aldatıcı nitelikte değilse 207. madde değil, belgeyi bozmaya ilişkin 208. madde gündeme gelir. Gerçek bir özel belgeyi bozan, yok eden ya da gizleyen kişi de bir yıldan üç yıla kadar hapisle cezalandırılır. Alacaklının elindeki senedi alıp yırtmak ya da mahkemeye sunulması gereken bir sözleşmeyi saklamak bu suça örnek olabilir.
Çek, bono ve vasiyetname: 210. madde
Bazı belgeler kişiler arasında düzenlense de kanun onları resmî belge gibi korur. 210. maddeye göre özel belgede sahteciliğin konusu emre veya hamile yazılı kambiyo senedi, emtiayı temsil eden belge, hisse senedi, tahvil ya da vasiyetname ise resmî belgede sahtecilik hükümleri uygulanır. Kambiyo senetleri çek, bono ve poliçedir.
Bu ayrım cezayı doğrudan etkiler. Aynı imza taklidi, sıradan bir borç senedinde 207. maddeye, bono üzerinde ise resmî belgede sahteciliğe ilişkin daha ağır hükümlere göre değerlendirilir. Ancak senedin gerçekten bono sayılabilmesi için kanunun aradığı zorunlu unsurları taşıması gerekir. Akademik çalışmalarda, örneğin düzenleme tarihi bulunmayan bir bononun kambiyo senedi sayılmadığı ve özel belgede sahteciliğin konusu olduğu belirtilir. Bononun unsurlarını bononun geçerlilik şartları yazısında bulabilirsiniz.
Cezayı etkileyen diğer hükümler
Sahtecilik, bir hukuki ilişkiye dayanan alacağın ispatı ya da gerçek bir durumun belgelenmesi amacıyla işlenmişse ceza yarı oranında indirilir (m. 211). Gerçekten borç verdiği hâlde elinde belge olmayan kişinin borçlu adına senet düzenlemesi buna örnektir. İndirim, eylemi suç olmaktan çıkarmaz.
Sahte belge başka bir suç işlenirken kullanılırsa, hem sahtecilikten hem de o suçtan ayrı ayrı ceza verilir (m. 212). Sahte sözleşmeyle kredi çekmek ya da sahte senetle para tahsil etmek bu türdendir; dolandırıcılık suçu ayrı bir yazının konusudur. İmzalı boş bir kâğıdın veriliş amacına aykırı doldurulması ise ayrı bir suç olarak düzenlenmiştir (m. 209) ve resmî belgede sahtecilik yazısında anlatılmıştır.
Özel belgede sahtecilik şikâyete bağlı değildir; savcılık suçu öğrendiğinde kendiliğinden soruşturur. Sahtecilik iddiasıyla başvuracak kişinin belgenin aslını saklaması ya da aslın kimde bulunduğunu bildirmesi önemlidir; fotokopi belge sayılmadığı gibi imza incelemesi de çoğu zaman ancak asıl üzerinde sağlıklı yapılabilir.
Sık sorulan sorular
Sahte bir kira sözleşmesi hazırladım ama kimseye vermedim. Suç işlemiş olur muyum?
Özel belgede sahtecilikte suç, belgenin kullanılmasıyla tamamlanır. Akademik çalışmalarda, belgeyi düzenlemenin tek başına hazırlık hareketi sayıldığı ve kullanmanın suçun kurucu unsuru olduğu belirtilir. Belgeyi bir kuruma ya da kişiye sunmaya başlayıp elinizde olmayan bir sebeple tamamlayamazsanız teşebbüs hükümleri uygulanabilir.
Borçlu olduğum senedi yırttım. Bu da sahtecilik mi?
Gerçek bir özel belgeyi bozan, yok eden ya da gizleyen kişi 208. maddeye göre bir yıldan üç yıla kadar hapisle cezalandırılır. Burada cezalandırılan, sahte bir belge üretmek değil, gerçek bir belgeyi ortadan kaldırmaktır.
Şikâyetimi geri alırsam dava düşer mi?
Özel belgede sahtecilik şikâyete bağlı bir suç değildir. Savcılık suçu öğrendiğinde kendiliğinden soruşturur; zarar görenin şikâyetinden vazgeçmesi soruşturmayı ya da davayı kendiliğinden sona erdirmez.
Karşı tarafın izniyle sözleşmedeki tarihi düzelttim. Sorun olur mu?
Akademik çalışmalarda aktarılan Yargıtay kararlarında, ilgilinin bilgisi ve onayıyla yapılan değişiklikte suç kastı bulunmadığı ve suçun oluşmadığı kabul edilmiştir. Yazım hatalarını gideren düzeltmeler de suç sayılmaz. Yine de değişikliği iki tarafın paraf ya da imzasıyla belgelemek sonradan çıkabilecek tartışmaları önler.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.