Bononun geçerlilik şartları: senette hangi bilgiler eksik olursa bono sayılmaz?

Kısaca

• Bir senedin bono sayılması için Türk Ticaret Kanunu m. 776'da sayılan yedi unsuru taşıması gerekir.
• Bono kelimesi, kayıtsız şartsız bedel, alacaklının adı, düzenleme tarihi ve imzadan biri eksikse senet bono sayılmaz.
• Vade yazılmamışsa bono görüldüğünde ödenir; ödeme yeri yoksa düzenlendiği yer ödeme yeri sayılır.
• Bedel yazıyla ve rakamla farklı gösterilmişse yazıyla gösterilen bedel geçerli olur.

Bono, gündelik dilde “senet” diye anılan, düzenleyenin belirli bir parayı belirli bir kişiye ödeyeceğini yazılı olarak vaat ettiği belgedir. Kanundaki adı “bono” ya da “emre yazılı senet”tir. Bono bir kambiyo senedidir; yani çek ve poliçe gibi sıkı şekil kurallarına bağlıdır. Bu kurallar 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda (TTK) yer alır.

Şekil kuralının önemi şuradan gelir: unsurları tam olan bir bonoya dayanan alacaklı, kambiyo senetlerine özgü daha hızlı bir icra yoluna başvurabilir. Unsurlardan biri eksikse belge bono sayılmaz. Bu yazıda bir senedin bono sayılması için nelerin şart olduğunu ve eksikliklerin sonucunu anlatıyoruz.

Bononun yedi zorunlu unsuru

TTK m. 776’ya göre bono şu unsurları içerir:

• Senet metninde “bono” ya da “emre yazılı senet” kelimesi. Senet Türkçeden başka bir dille yazılmışsa o dilde bu senedin karşılığı olarak kullanılan kelime.
• Belirli bir bedeli kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi.
• Vade, yani ödeme günü.
• Ödeme yeri.
• Kime ya da kimin emrine ödenecekse onun adı (lehtar).
• Düzenleme tarihi ve yeri.
• Düzenleyenin imzası.

Bu unsurlar kanunda tek tek sayılmıştır.

Bir unsur eksikse ne olur?

TTK m. 777’nin ilk kuralı açıktır: m. 776’daki unsurlardan birini içermeyen senet bono sayılmaz. Kanun aynı maddede bazı eksiklikler için tamamlayıcı kurallar da koymuştur. Bu kurallar sayesinde bazı boşluklar senedi bono olmaktan çıkarmaz:

• Vadesi gösterilmemiş bono, görüldüğünde ödenmesi gereken bono sayılır.
• Ödeme yeri ayrıca yazılmamışsa senedin düzenlendiği yer ödeme yeri sayılır. Bu yer aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri kabul edilir.
• Düzenlendiği yer yazılmamış bono, düzenleyenin adının yanında yazılı yerde düzenlenmiş sayılır.

Buna karşılık bono kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve düzenleyenin imzası için böyle bir kurtarıcı kural yoktur. Bunlardan biri eksikse belge bono niteliği taşımaz. Düzenleme yeri de ne açıkça yazılmış ne de düzenleyenin adının yanında bir yer belirtilmişse aynı sonuç doğar.

Bono sayılmayan bir belge, kambiyo senetlerine özgü takip yoluna dayanak olamaz. İmzalı bir yazılı belge olarak borcun ispatında yine de kullanılabilir, ama alacaklı genel hükümlere göre hareket etmek zorunda kalır. Takip başlatılmış bir senedin bono niteliği taşımadığına nasıl itiraz edileceği çek ve senede dayalı icra takibi yazımızda anlatılıyor.

Bedel: kayıtsız, şartsız ve belirli olmalı

Bonoda yazan tutar belirli olmalıdır. Ödeme ayrıca hiçbir şarta bağlanmamalıdır. “Mal teslim edilirse ödenecektir” ya da “kira sözleşmesi sona ererse ödenecektir” gibi bir kayıt, ödeme vaadini şarta bağlar. Böyle bir senet, kanunun aradığı kayıtsız ve şartsız vaadi taşımaz.

Bedelin yazımında sık görülen iki sorun için kanunda hazır cevap vardır. Bu kurallar poliçe için yazılmış, TTK m. 778 ile bonoya da uygulanmıştır:

• Bedel hem yazıyla hem rakamla gösterilmiş ve ikisi farklıysa, yazıyla gösterilen bedel geçerlidir (m. 676).
• Bedel yalnız yazıyla ya da yalnız rakamla birden çok kez gösterilmiş ve aralarında fark varsa, en az olan bedel geçerlidir.

Senetlerde sık rastlanan “bedeli nakden alınmıştır” ya da “bedeli malen alınmıştır” ifadesi, kanunun saydığı unsurlar arasında değildir. Bu kaydın bulunmaması bonoyu geçersiz kılmaz.

Faiz konusunda da bir sınır vardır (m. 675). Faiz şartı yalnızca görüldüğünde ya da görüldükten belirli bir süre sonra ödenecek senetlere konulabilir. Bunun dışındaki senetlere, örneğin vadesi belirli bir gün olarak yazılmış senede eklenen faiz şartı yazılmamış sayılır. Faiz oranının da senette gösterilmesi gerekir; oran gösterilmemişse faiz şartı yine yazılmamış sayılır. Başka bir gün belirtilmemişse faiz düzenleme gününden itibaren işler.

Tarih, yer, lehtar ve imza

Düzenleme tarihi bononun düzenlendiği günü gösterir ve mutlaka yazılmalıdır. Vade ile karıştırılmamalıdır: düzenleme tarihi senedin imzalandığı gün, vade ise ödemenin yapılacağı gündür. İkisi ayrı unsurlardır.

Lehtar, yani kendisine ya da emrine ödeme yapılacak kişi, senette adıyla gösterilmelidir. Kanun bononun kime ya da kimin emrine ödeneceğinin yazılmasını ister. Bu yüzden lehtar adı boş bırakılmış bir senet, bu unsur tamamlanmadıkça bono sayılmaz.

Düzenleyenin imzası, borç altına girenin kim olduğunu gösteren unsurdur. İmza düzenleyenin kendisine ait olmalıdır. Bir başkası adına ve onu temsilen imza atılabilir; ancak yetkisiz ya da yetkisini aşan temsilcinin imzası için kanunda ayrı kurallar vardır (m. 678 ve 679, m. 778 yoluyla).

Ciro, aval ve boş bırakılan senet

Bononun emre yazılı olması, lehtarın onu ciro yoluyla başkasına devredebilmesi demektir. Ciro, senedin arkasına yazılan ve imzalanan bir devir beyanıdır. Poliçenin cirosuna ilişkin kurallar, bononun niteliğine aykırı düşmedikçe bonoya da uygulanır (m. 778/1).

Bonoya, borcun ödenmesini güvence altına almak için üçüncü bir kişi de imza atabilir. Buna aval, imza atana da avalist denir. Aval hükümleri bonoya da uygulanır (m. 778/3). Aval, kimin hesabına verildiğini göstermiyorsa bonoyu düzenleyen kişi hesabına verilmiş sayılır (m. 778/4).

Uygulamada kimi zaman senet bazı yerleri boş bırakılarak imzalanır ve sonradan doldurulması kararlaştırılır. Kanun bu ihtimali de düzenler (m. 680, m. 778 yoluyla). Senet kararlaştırılana aykırı biçimde doldurulursa, bu aykırılık senedi sonradan iyi niyetle edinen kişiye karşı ileri sürülemez. Senedi kötü niyetle edinen ya da edinirken ağır kusuru bulunan kişi ise bu korumadan yararlanamaz.

Bu yüzden imza atmadan önce tutarın, vadenin ve lehtarın yazılı olduğundan emin olmak, ileride çıkabilecek uyuşmazlıkların önemli bir kısmını baştan engeller. Senedin bir örneğini ya da fotoğrafını saklamak da ispat açısından yararlıdır.

Sık sorulan sorular

Düzenleme tarihi yazılmamış bir senede dayanarak bono gibi takip yapılabilir mi?

Düzenleme tarihi bononun zorunlu unsurlarındandır ve kanun bu eksikliği tamamlayan bir kural koymamıştır. Bu yüzden tarihsiz senet bono sayılmaz ve kambiyo senetlerine özgü takip yoluna dayanak olamaz. Senet imzalı bir belge olarak borcun ispatında yine de işe yarayabilir.

Senette 'bedeli nakden alınmıştır' yazmazsa bono geçersiz olur mu?

Hayır. Kanunun saydığı unsurlar arasında bedelin nakden ya da malen alındığını gösteren bir kayıt yoktur. Aranan şey, belirli bir bedelin kayıtsız ve şartsız ödeneceğinin vaat edilmesidir.

Boş bir senedi imzalayıp verdim, karşı taraf yüksek bir tutar yazdı. Ne olur?

Kanun, tamamen doldurulmadan verilen senedin anlaşmaya aykırı doldurulması hâlini ayrıca düzenler. Anlaşmaya uyulmadığı iddiası senedi sonradan iyi niyetle edinen kişiye karşı kural olarak ileri sürülemez. Senedi kötü niyetle edinen ya da edinirken ağır kusuru bulunan kişiye karşı ise ileri sürülebilir. Bu yüzden boş senet imzalamak ciddi bir risktir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.