Mala zarar verme suçu: cezası, şikâyet süresi ve nitelikli hâller

Kısaca

• Başkasının malına kasten zarar veren, şikâyet üzerine dört aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası alır.
• Mağdur, fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmalıdır.
• Dikkatsizlikle verilen zarar suç değil, tazminat konusudur.
• Kamu malı gibi nitelikli hâllerde ceza bir yıldan dört yıla kadar hapistir ve şikâyet aranmaz.

Kızgınlıkla kırılan bir araç camı, komşunun duvarına sprey boyayla yazılan bir yazı, kesilen bir ağaç ya da tartışma sırasında yere atılıp kırılan bir telefon… Hepsi mala zarar verme suçunun konusu olabilir. Türk Ceza Kanunu bu suçu 151. maddede, ağırlaştırıcı hâllerini ise 152. maddede düzenler.

Suç nasıl oluşur, cezası nedir?

Kanuna göre başkasının taşınır veya taşınmaz malını kısmen ya da tamamen yıkan, tahrip eden, yok eden, bozan, kullanılamaz hâle getiren veya kirleten kişi, mağdurun şikâyeti üzerine dört aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır. Taşınır mal araba, telefon, mobilya gibi yeri değiştirilebilen eşyadır; taşınmaz ise arsa, bina, bahçe duvarı gibi yerinden oynatılamayan maldır. Hâkim burada hapis ile adli para cezası arasında seçim yapar. Adli para cezası, gün sayısı üzerinden belirlenip kişinin ekonomik durumuna göre paraya çevrilen cezadır.

Tanımın bazı ayrıntılarına dikkat etmek gerekir. Mal başkasına ait olmalıdır; kişi kendi malına zarar verdiğinde bu suç oluşmaz. Kirletmek de kanunda sayılan hareketler arasındadır, bu nedenle duvara yazı yazmak ya da bir aracın üzerine boya dökmek de suçun kapsamına girer. Son olarak suç ancak kasten işlenebilir. Ceza Kanunu’nun 22. maddesine göre taksirle işlenen fiiller yalnızca kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır ve mala zarar vermenin taksirli hâli düzenlenmemiştir. Dikkatsizlikle verilen zarar suç değil, tazminat konusudur.

Mahkûmiyet hâlinde verilen hapis cezası, kanuni şartları varsa ertelenebilir ya da hükmün açıklanması geri bırakılabilir. Bu kurumların şartları ayrı yazılarda anlatılıyor; burada yalnızca mala zarar vermede de uygulanabildiklerini belirtmekle yetinelim.

Şikâyet ve uzlaştırma

Basit mala zarar verme şikâyete bağlı bir suçtur. Mağdur, fiili ve failin kim olduğunu öğrendiği günden itibaren altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma yapılamaz (m. 73). Şikâyet savcılığa, polise ya da jandarmaya yapılabilir. Aynı olayda zarar gören birden fazla kişi varsa, birinin altı aylık süreyi kaçırması diğerlerinin şikâyet hakkını ortadan kaldırmaz.

Şikâyete bağlı suçlar uzlaştırma kapsamındadır. Uzlaştırma, şüpheli ile mağdurun bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmaya çalıştığı yoldur. Taraflar örneğin zararın ödenmesi karşılığında anlaşır ve şüpheli edimini yerine getirirse soruşturma ya da dava bu yolla sona erebilir. Mağdurun şikâyetinden vazgeçmesi de davayı düşürür.

Mala zarar vermenin nitelikli hâlleri

Bazı mallar kanunda daha güçlü korunur. Suç aşağıdaki mallar hakkında işlenirse ceza bir yıldan dört yıla kadar hapistir; basit hâlden farklı olarak kanun burada seçimlik bir adli para cezası öngörmez (m. 152/1):

• Kamu kurum ve kuruluşlarına ait, kamu hizmetine ayrılmış ya da kamunun yararlanmasına bırakılmış yer, bina, tesis veya eşya; örneğin otobüs durağı, park bankı, okul binası,
• Yangına, sele, kazaya ve diğer felaketlere karşı korunmaya ayrılmış eşya ve tesisler,
• Devlet ormanı statüsündeki yerler hariç, nerede olursa olsun dikili ağaç, fidan ya da bağ çubuğu,
• Sulamaya, içme suyu sağlanmasına ya da afetlerden korunmaya yarayan tesisler,
• Grev veya lokavt sırasında işverenlerin, işçilerin ya da sendikaların kullandığı bina, tesis veya eşya,
• Siyasi partilerin ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının bina, tesis veya eşyası,
• Görevi sona ermiş olsa bile, görevinden ötürü öç almak amacıyla bir kamu görevlisinin malı.

Suç yakarak, yakıcı ya da patlayıcı madde kullanarak, toprak kayması, çığ, sel veya taşkına neden olarak ya da radyasyon, nükleer, biyolojik veya kimyasal silahla işlenirse ceza bir katına kadar artırılır (m. 152/2). Suç sonucunda haberleşme, enerji, demiryolu ya da havayolu ulaşımında kamu hizmeti geçici de olsa aksarsa ceza yarısından iki katına kadar artırılır (m. 152/3).

Nitelikli hâller şikâyete bağlı değildir. Savcılık suçu öğrendiğinde kendiliğinden soruşturur ve bu hâller uzlaştırma kapsamında sayılmamıştır. İbadethanelere ve mezarlıklara zarar verme ise 153. maddede ayrı bir suç olarak düzenlenmiştir.

Zararı gidermenin ve akrabalığın etkisi

Etkin pişmanlık, failin suçtan sonra zararı kendi isteğiyle gidermesi hâlinde cezasının indirilmesidir. Fail kovuşturma başlamadan önce zararı aynen geri verme ya da tazmin yoluyla tamamen giderirse ceza üçte ikisine kadar indirilir; kovuşturma başladıktan sonra hükümden önce giderirse indirim yarısına kadardır (m. 168). Kovuşturma, iddianamenin mahkemece kabulüyle başlayan aşamadır. Zararın yalnızca bir kısmı ödenmişse indirim için mağdurun rızası da aranır. Bu hüküm özellikle şikâyetten vazgeçmenin davayı düşürmediği nitelikli hâllerde önem kazanır.

Suç, haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin, anne, baba, çocuk, torun gibi üstsoy ya da altsoyun, aynı derecedeki kayın hısımlarının, evlat edinen ya da evlatlığın veya aynı konutta yaşayan kardeşin zararına işlenirse faile ceza verilmez (m. 167). Ayrılık kararı verilmiş eş ya da ayrı yaşayan kardeş gibi bazı yakınlarda ise ceza şikâyet üzerine verilir ve yarı oranında indirilir.

Ceza davasının sonucundan bağımsız olarak, zarar gören kişi uğradığı zararı hukuk mahkemesinde de isteyebilir. Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m. 49). Bu davanın hangi süre içinde açılması gerektiği ise haksız fiillerde zamanaşımına ilişkin ayrı bir konudur ve ayrı yazıda ele alınmıştır. Zararın fotoğrafları, tamir faturaları, varsa güvenlik kamerası kayıtları ve tanık bilgileri hem ceza hem tazminat süreci için erkenden saklanmalıdır.

Sık sorulan sorular

Park hâlindeki aracıma yanlışlıkla çarpıldı, bu mala zarar verme midir?

Hayır. Mala zarar verme ancak kasten işlenebilir; Türk Ceza Kanunu taksirle, yani dikkatsizlik sonucu mala zarar vermeyi suç olarak düzenlemez. Böyle bir durumda zarar, sigorta yoluyla ya da hukuk mahkemesinde tazminat olarak istenir.

Şikâyetten vazgeçersem ne olur?

Basit mala zarar verme şikâyete bağlı olduğu için şikâyetten vazgeçme soruşturmayı ya da davayı sona erdirir. Vazgeçerken şahsi haklarınızdan da vazgeçtiğinizi ayrıca açıklarsanız, sonradan hukuk mahkemesinde tazminat davası açamazsınız. Nitelikli hâllerde ise şikâyetten vazgeçmek davayı düşürmez.

Kiracı çıkarken daireye zarar verdiyse suç olur mu?

Kiralanan taşınmaz kiracıya ait değildir; kiracının kasten kapıyı kırması, dolapları sökmesi ya da duvarları tahrip etmesi mala zarar verme suçunu oluşturabilir. Olağan kullanımdan kaynaklanan yıpranmalar ise suç değildir. Kiraya verenin kira sözleşmesinden ve haksız fiilden doğan tazminat hakları ayrıca saklıdır.

Zarar verilen eşyanın değeri cezayı etkiler mi?

Kanun maddesi değere göre ayrı bir ceza öngörmez; ceza dört aydan üç yıla kadar hapis ya da adli para cezası aralığında belirlenir. Hâkim bu aralıkta cezayı belirlerken zararın büyüklüğünü de göz önünde tutar.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.