İş güvencesi kapsamı dışındaki işçiye kötüniyet tazminatı ne zaman ödenir?

Kısaca

• Kötüniyet tazminatı, iş güvencesi hükümlerinin dışında kalan işçinin sözleşmesi fesih hakkı kötüye kullanılarak sona erdirildiğinde ödenir.
• Tazminat, işçinin bildirim süresine ait ücretin üç katı tutarındadır.
• Bildirim süresine de uyulmamışsa işçiye ayrıca ihbar tazminatı ödenir.
• Feshin kötüniyetle yapıldığını işçi ispat eder; dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur.

İşten çıkarılan her işçi işine geri dönmeyi isteyemez. İş güvencesi denen koruma, yani işverenin ancak geçerli bir sebeple fesih yapabilmesi, belirli şartları taşıyan işçilere tanınmıştır. Bu şartları taşımayan işçi de tamamen korumasız değildir. İşveren fesih hakkını kötüye kullanmışsa, kanun bu işçiye kötüniyet tazminatı öder. Düzenleme 4857 sayılı İş Kanunu’nun 17. maddesindedir.

Kimler bu tazminatı isteyebilir?

Kötüniyet tazminatı, iş güvencesi hükümlerinin uygulama alanı dışında kalan işçiler içindir. Kanun bunu açıkça söyler: 18. maddenin birinci fıkrası uyarınca 18, 19, 20 ve 21. maddelerin uygulama alanı dışında kalan işçilerin sözleşmesi, fesih hakkı kötüye kullanılarak sona erdirilirse işçiye tazminat ödenir (m. 17).

İş güvencesinden yararlanmak için işyerinde otuz veya daha fazla işçi çalışması, işçinin en az altı aylık kıdeminin olması ve sözleşmenin belirsiz süreli olması gerekir (m. 18). Buna göre kötüniyet tazminatı en çok şu işçiler için gündeme gelir:

• Otuzdan az işçinin çalıştığı işyerlerinde çalışanlar,
• Otuz veya daha fazla işçili işyerinde çalışan, ama altı aylık kıdemini doldurmadan çıkarılanlar.

Tazminat, işverenin yaptığı fesih için söz konusudur. Ayrıca 17. madde belirsiz süreli sözleşmelerin feshini düzenlediğinden, belirli süreli sözleşmeler bu maddenin kapsamında değildir.

Kötüniyet ne demek?

Kanun kötüniyetin tanımını yapmaz. Dayanak, Medeni Kanun’daki genel ilkedir: herkes haklarını kullanırken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır ve bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz (TMK m. 2).

İş güvencesi dışındaki işçinin sözleşmesini sona erdirmek için işverenin geçerli bir sebep göstermesi gerekmez; 18. maddedeki bu yükümlülük bu işçiler için uygulanmaz. Bu yüzden bir feshin sebepsiz ya da haksız görünmesi, onu tek başına kötüniyetli yapmaz. Aranan, fesih hakkının dürüstlük kuralına aykırı biçimde, gerçek amacından saptırılarak kullanılmasıdır.

Kötüniyet tartışmasının çıkabileceği durumlara birkaç örnek verilebilir:

• İşçinin ödenmeyen ücretini ya da kanundan doğan başka bir hakkını istemesine tepki olarak yapılan fesih,
• İşçinin resmî bir makama şikâyette bulunması ya da tanıklık yapması üzerine yapılan fesih,
• İşçinin altı aylık kıdemini doldurup iş güvencesine kavuşmasını önlemek amacıyla hemen öncesinde yapılan fesih.

Her olay kendi koşullarıyla değerlendirilir. Fesih tarihini, öncesinde yaşananları ve işverenin ileri sürdüğü gerekçeyi gösteren belgeler bu yüzden önemlidir.

İş güvencesiyle ilişkisi

İş güvencesi kapsamındaki işçi için yol farklıdır. Bu işçi feshin geçerli bir sebebe dayanmadığını ileri sürerek işe iade isteyebilir; ispat yükü de işverendedir. Kanun bu işçiler için ayrıca kötüniyet tazminatı öngörmemiştir. Anayasa Mahkemesi de iş güvencesi kapsamındaki ve dışındaki işçilerin aynı hukuki durumda olmadığını belirterek bu ayrımı Anayasa’ya aykırı bulmamıştır.

17. maddenin aynı fıkrası bir noktayı daha açıklığa kavuşturur: işverenin bildirim şartına uymaması ya da bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek fesih yapması, iş güvencesi hükümlerinin uygulanmasını engellemez. İşe iadenin şartları ve süreleri işe iade davası yazısında anlatılmıştır.

Tazminat ne kadar?

Kötüniyet tazminatı, işçinin bildirim süresine ait ücretin üç katı tutarındadır. Bildirim süreleri kıdeme göre değiştiği için tazminat da buna göre belirlenir:

Hesapta yalnızca çıplak ücret değil, işçiye sağlanan ve sözleşmeden ya da kanundan doğan para ve para ile ölçülebilen menfaatler de dikkate alınır (m. 17 son fıkra).

Hesap kabaca şöyle yapılır: iki yıldır çalışan işçinin bildirim süresi altı haftadır. Bunun üç katı on sekiz hafta, yani yüz yirmi altı günlük ücrettir. Günlük ücret, menfaatler de eklenerek bulunur ve bu gün sayısıyla çarpılır.

Fesih için bildirim şartına da uyulmamışsa, işçiye kötüniyet tazminatına ek olarak ihbar tazminatı da ödenir. Bildirim süreleri ve ihbar tazminatının hesabı ihbar süresi ve ihbar tazminatı yazısında ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Kıdem tazminatı ise ayrı şartlara bağlı ayrı bir alacaktır.

İspat, arabuluculuk ve zamanaşımı

Kanunda aksine bir hüküm yoksa taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür (TMK m. 6). Kötüniyet tazminatı isteyen işçi, feshin fesih hakkı kötüye kullanılarak yapıldığını ispat etmek durumundadır. Tanık anlatımları, yazışmalar, şikâyet dilekçeleri ve fesihten hemen önce yaşanan olayların tarihleri bu ispatta işe yarar. Fesih bildirimini, varsa işverenin yazılı gerekçesini ve bu belgelerin size hangi tarihte verildiğini saklamak, sonradan çıkabilecek tartışmalarda işinizi kolaylaştırır.

Kötüniyet tazminatı için doğrudan iş mahkemesine gidilemez. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 sayılı Kanun m. 3). Zamanaşımı süresi ise beş yıldır (ek m. 3).

Fesih sendika üyeliği ya da sendikal faaliyet nedeniyle yapıldıysa ayrı bir koruma söz konusudur; bu konu sendika üyeliği nedeniyle işten çıkarma yazısında ele alınmaktadır.

Sık sorulan sorular

Otuz kişilik bir işyerinde altı aylık kıdemimi doldurmama birkaç gün kala işten çıkarıldım. Hangi yola başvurabilirim?

Altı aylık kıdem şartı gerçekleşmediği için iş güvencesinden ve işe iade yolundan yararlanamazsınız. Kıdem hesaplanırken aynı işverenin farklı işyerlerinde geçen süreler birleştirilir; bu yüzden önce toplam sürenizi kontrol edin. Süre gerçekten dolmamışsa ve fesih, iş güvencesine kavuşmanızı önlemek amacıyla yapıldıysa kötüniyet tazminatı isteyebilirsiniz. Bu amacı ispat etmek size düşer.

Yirmi kişilik bir işyerinde dört yıldır çalışıyordum, işveren sebep göstermeden işime son verdi. Kötüniyet tazminatı alabilir miyim?

İş güvencesi kapsamı dışındaki işçiler için işverene geçerli bir sebep gösterme yükümlülüğü getiren 18. madde uygulanmaz. Kötüniyet tazminatı için feshin, fesih hakkı kötüye kullanılarak yapıldığının ortaya konması gerekir ve bunu işçi ispat eder. Şartları varsa kıdem tazminatı, bildirim süresine uyulmadıysa ihbar tazminatı ve diğer alacaklar ise kötüniyetten bağımsız olarak istenebilir.

Kötüniyet tazminatı ile ihbar tazminatı birlikte istenebilir mi?

Evet. Kanuna göre fesih için bildirim şartına da uyulmamışsa, kötüniyet tazminatına ek olarak ihbar tazminatı da ödenir. İki yıldır çalışan ve bildirim yapılmadan kötüniyetle çıkarılan bir işçi için bu, on sekiz haftalık kötüniyet tazminatı ile altı haftalık ihbar tazminatı demektir.

Belirli süreli sözleşmeyle çalışıyordum. Kötüniyet tazminatı isteyebilir miyim?

Kötüniyet tazminatı, belirsiz süreli iş sözleşmelerinin feshini düzenleyen 17. maddede yer alır. Belirli süreli sözleşmeler bu maddenin kapsamında değildir. Ancak belirli süreli sözleşme esaslı bir neden olmadan art arda yenilenmişse sözleşme baştan itibaren belirsiz süreli sayılabilir; bu durumda değerlendirme değişir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.