Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu: cezası ve ağırlaştırıcı hâller

Kısaca

• Bir kimseyi hukuka aykırı olarak bir yere gitmekten ya da bir yerde kalmaktan alıkoymak bu suçu oluşturur.
• Temel ceza bir yıldan beş yıla kadar hapistir; cebir, tehdit veya hile kullanılırsa iki yıldan yedi yıla çıkar.
• Suç silahla, birden fazla kişiyle ya da eşe, boşanılan eşe veya çocuğa karşı işlenirse ceza bir kat artırılır.
• Suç cinsel amaçla işlenmişse ceza ayrıca yarı oranında artırılır.

Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 109. maddesi, kişinin bir yere gitme ya da bir yerde kalmama serbestisini korur. Birini evde kilitlemek, bir araca zorla bindirip istemediği bir yere götürmek ya da ayrılmak isteyen birinin önünü kesip bırakmamak bu suçun tipik örnekleridir. Halk arasında “alıkoyma” ya da “adam kaçırma” denen davranışların çoğu bu maddeye girer. Maddede son değişiklik 2021’de yapılmıştır; aşağıdaki bilgiler güncel metne dayanır.

Suçun temel şekli

Kanuna göre bir kimseyi hukuka aykırı olarak bir yere gitmek veya bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakan kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Burada iki unsur öne çıkar. Birincisi, hareket serbestisinin gerçekten kısıtlanmış olmasıdır. İkincisi, bu kısıtlamanın hukuka aykırı olmasıdır. Kanuna uygun bir yakalama, hâkim kararıyla verilen bir tutuklama ya da bir velinin küçük çocuğuna yönelik olağan gözetimi, hukuka uygun olduğu sürece bu suçu oluşturmaz. Ancak kanunun tanıdığı yetkinin sınırı aşılırsa, örneğin gözaltı süresi sona erdiği hâlde kişi bırakılmazsa, hukuka aykırılık gündeme gelir.

Sıradan vatandaşlar için de benzer bir sınır vardır. Ceza Muhakemesi Kanunu, suçu işlerken rastlanan ya da suçüstü bir fiil nedeniyle izlenirken kaçma ihtimali bulunan veya kimliği hemen belirlenemeyen kişiyi herkesin geçici olarak yakalayabileceğini kabul eder. Bu yetki, kişiyi kolluğa teslim etmek için tanınmıştır. Yakalanan kişiyi kolluğa haber vermeden saatlerce bir depoda tutmak, yetkinin dışına çıkar.

Hak arama amacı da alıkoymayı hukuka uygun hâle getirmez. Borcunu ödemeyen bir kişiyi, borcu ödeyene kadar işyerinde ya da bir araçta tutmak bu suçu oluşturabilir. Alacak için başvurulacak yol icra takibi ve dava gibi kanuni yollardır.

Cebir, tehdit veya hile kullanılması

Fail, suçu işlemek için ya da suçu işlerken cebir (fiziksel zor), tehdit veya hile kullanırsa ceza iki yıldan yedi yıla kadar hapse çıkar. Birini kolundan tutup zorla bir odaya kapatmak cebre, “kapıdan çıkarsan sana zarar veririm” demek tehdide örnektir. Hile ise kişiyi kandırarak bir yere götürmek ve orada tutmaktır; örneğin bir iş görüşmesi bahanesiyle çağırıp bırakmamak.

Suçun işlenmesi amacıyla veya işlendiği sırada mağdur yaralanırsa ve bu yaralama kanunda neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâl olarak sayılan ağır bir sonuca yol açarsa, fail ayrıca kasten yaralama suçuna ilişkin hükümlere göre de cezalandırılır.

Cezayı bir kat artıran hâller

Suç aşağıdaki hâllerden biriyle işlenirse, yukarıdaki fıkralara göre belirlenen ceza bir kat artırılır; yani iki katına çıkar:

• Silahla,
• Birden fazla kişi tarafından birlikte,
• Kişinin yerine getirdiği kamu görevi nedeniyle,
• Kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılmak suretiyle,
• Üstsoy, altsoy veya eşe ya da boşandığı eşe karşı,
• Çocuğa ya da beden veya ruh bakımından kendini savunamayacak durumda bulunan kişiye karşı.

“Boşandığı eşe” ibaresi 2021’de kanuna eklendi. Bu değişiklikten önce yalnızca eşe karşı işlenen suç ağırlaştırıcı sayılıyordu. Üstsoy anne, baba, büyükanne ve büyükbaba gibi kişileri; altsoy ise çocuk ve torunları ifade eder.

Kamu görevlisi bakımından iki farklı hâl vardır. Mağdur, yaptığı kamu görevi yüzünden hürriyetinden yoksun bırakılmışsa ya da fail kamu görevinin kendisine verdiği nüfuzu kötüye kullanarak suçu işlemişse ceza artırılır.

Diğer ağırlaştırıcı sonuçlar

Kanun iki ayrı artırım daha öngörür:

1. Suç mağdurun ekonomik bakımdan önemli bir kaybına neden olmuşsa, hapis cezasına ek olarak bin güne kadar adli para cezası verilir. Örneğin mağdurun alıkonulduğu için önemli bir işini ya da sözleşmesini kaçırması bu kapsamda değerlendirilebilir.
2. Suç cinsel amaçla işlenmişse, verilecek ceza yarı oranında artırılır. Kanun bu artırımı failin amacına bağlamıştır.

Hürriyetten yoksun kılma başka suçlarla da iç içe geçebilir. Bir iftira yüzünden gözaltına alınan ya da tutuklanan kişi bakımından, iftira eden kişi bu suçun dolaylı faili olarak sorumlu tutulur (m. 267). Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması ise kanunda ayrı bir suç olarak düzenlenmiştir ve bu yazının konusu dışındadır.

Bu suç, mağdurun hürriyeti kısıtlandığı sürece işlenmeye devam eden bir suçtur; ceza hukukunda buna kesintisiz suç denir. Bunun pratik bir sonucu vardır: kesintisiz suçlarda dava zamanaşımı, suçun başladığı günden değil, kesintinin gerçekleştiği, yani mağdurun serbest kaldığı tarihten itibaren işlemeye başlar (m. 66).

Mağdur ne yapabilir?

Alıkoyma devam ediyorsa öncelik kişinin güvenliğidir; kolluk derhâl aranmalıdır. Olaydan sonra şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına ya da kolluğa yapılabilir. Mağdurun bulunduğu yeri gösteren kamera kayıtları, telefon konum bilgileri, mesajlar ve tanık beyanları önemli delillerdir; kaybolmadan tespit edilmeleri istenmelidir. Varsa yaralanmalar için hastaneden rapor alınması, cebir kullanıldığının ispatını kolaylaştırır.

Suç şikâyete bağlı olmadığından, kanunda şikâyet için öngörülen altı aylık süre bu suç bakımından uygulanmaz. Yine de olaydan sonra ne kadar erken başvurulursa kamera kayıtları ve konum bilgileri gibi delillerin elde edilme ihtimali o kadar yüksek olur; bu kayıtların bir kısmı belli bir süre sonra silinir.

Mağdur, ceza davasına katılan olarak dâhil olabilir. Uğradığı maddi ve manevi zarar için ayrıca hukuk mahkemesinde tazminat davası açabilir.

Sık sorulan sorular

Birkaç dakika kapıyı kilitleyip birini odada tutmak da bu suç mu?

Kanun, hürriyetten yoksun bırakmanın ne kadar sürmesi gerektiğini belirtmez. Kişinin bir yerde kalmaya hukuka aykırı biçimde zorlanması yeterlidir. Sürenin kısalığı ya da uzunluğu, somut olayda suçun oluşup oluşmadığının ve cezanın alt ve üst sınır arasında nerede belirleneceğinin değerlendirilmesinde dikkate alınır.

Eşini evden çıkarmayan kişi bu suçtan ceza alır mı?

Eşi bir yerde kalmaya zorlamak da bu suçu oluşturabilir. Kanun, suçun eşe ya da boşanılan eşe karşı işlenmesini ağırlaştırıcı hâl sayar ve bu durumda cezayı bir kat artırır. Ev içinde yaşanan böyle bir olayda, ceza soruşturmasından bağımsız olarak 6284 sayılı Kanun’a göre koruma tedbiri de istenebilir.

Alıkoyma sırasında mağdur yaralanırsa fail yalnızca bu suçtan mı ceza alır?

Kanun bu durumu ayrıca düzenler. Suçun işlenmesi amacıyla veya işlendiği sırada kasten yaralama suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri gerçekleşmişse, fail hürriyetten yoksun kılmanın yanında kasten yaralama hükümlerine göre de cezalandırılır. Hangi yaralamanın bu kapsama girdiği, hastane raporlarına ve adli tıp değerlendirmesine göre belirlenir.

Bu suç şikâyete bağlı mı?

Hayır. Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu için kanunda şikâyet şartı öngörülmemiştir. Savcılık suçu öğrendiğinde kendiliğinden soruşturur; mağdurun şikâyetinden vazgeçmesi yargılamayı sona erdirmez.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.