Çek ve senede dayalı icra takibi: borca ve imzaya itiraz nasıl yapılır?

Kısaca

• Çek ve senede dayalı takipte borçluya, borcu on gün içinde ödemesi için ödeme emri gönderilir.
• Borca ve imzaya itiraz beş gün içinde, icra dairesine değil dilekçeyle icra mahkemesine yapılır.
• Borcun olmadığı ya da ödendiği ancak resmî belge veya imzası alacaklıca kabul edilmiş belgeyle ispatlanabilir.
• İtiraz kendiliğinden yalnızca satışı durdurur; haciz gibi diğer işlemler devam eder.

Çek, bono (halk arasında senet) ve poliçe, kanunda kambiyo senedi olarak adlandırılır. Bu senetlere dayanan alacaklı, sıradan bir alacak için başlatılan ilamsız takibe göre çok daha hızlı işleyen bir yol kullanabilir: kambiyo senetlerine özgü haciz yolu. Alacak rehinle güvenceye alınmış olsa bile bu yol açıktır. Borçlu açısından ise süreler kısalır ve itirazın yeri değişir. Bu yüzden ödeme emri geldiğinde ilk iş, takibin türünü ödeme emrinin başlığından ve içeriğinden anlamaktır.

Takibin başlaması ve ödeme emri

Alacaklı, takip talebine senedin aslını ve borçlu sayısı kadar onaylı örneğini eklemek zorundadır. İcra müdürü önce iki şeye bakar: belgenin gerçekten kambiyo senedi olup olmadığına ve vadesinin gelip gelmediğine. İkisi de tamamsa borçluya senedin bir örneğiyle birlikte ödeme emri gönderilir.

Ödeme emrinde şu süreler yer alır:

• Borcun ve masrafların on gün içinde ödenmesi,
• Senet kambiyo senedi niteliğinde değilse beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet,
• İmza borçluya ait değilse bunun beş gün içinde açıkça bildirilmesi,
• Borçlu olmama, ödeme, süre verilmesi, zamanaşımı ya da yetki itirazlarının beş gün içinde bildirilmesi,
• İtiraz edilmez ve borç ödenmezse on gün içinde mal beyanında bulunulması.

İlamsız takipteki yedi günlük itiraz süresinin burada beş gün olduğuna dikkat etmek gerekir. Daha önemli bir fark da şudur: kambiyo takibinde itiraz icra dairesine değil, dilekçeyle doğrudan icra mahkemesine yapılır.

Borca itiraz

Borca itiraz, senetteki imzayı kabul eden ama borcun hiç doğmadığını, ödendiğini, alacaklının süre verdiğini (imhal) ya da alacağın zamanaşımına uğradığını söyleyen borçlunun yoludur. Yetki itirazı da aynı süre içinde, sebepleriyle birlikte yapılır.

İcra mahkemesi tarafları en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır. Burada ispat kuralı sıkıdır. Borcun olmadığı, ödendiği ya da ertelendiği ancak resmî bir belgeyle veya imzası alacaklı tarafından kabul edilmiş bir belgeyle ispatlanırsa itiraz kabul edilir. Tanık dinletmek ya da elden yapılan bir ödemeyi anlatmak bu aşamada sonuç vermez. Zamanaşımı itirazında mahkeme senetteki tarihi esas alır; alacaklı zamanaşımının kesildiğini veya durduğunu yine resmî ya da imzası kabul edilmiş bir belgeyle gösteremezse itiraz kabul edilir.

Borca itiraz, satış dışındaki takip işlemlerini durdurmaz. Borçlunun dilekçesine eklediği belgeler ödemeyi, süre verildiğini, senedin metninden zamanaşımını, borçlu olmadığını ya da icra dairesinin yetkisizliğini gösteriyorsa mahkeme esas hakkında karar verinceye kadar takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir.

İtiraz kabul edilirse takip durur; ancak alacaklının genel mahkemede dava açma hakkı saklıdır. İtiraz reddedilirse borçlu bu karara karşı istinafa gidebilir. Bu başvuru tek başına hiçbir icra işlemini durdurmaz; takibin durması için borçlunun kanunda sayılan türden bir teminat göstermesi gerekir.

Sonucun parasal yükü de vardır. Takip geçici olarak durdurulmuş, sonra itiraz reddedilmişse borçlu, alacaklının istemi üzerine takip konusu alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. İtiraz esasa ilişkin nedenlerle kabul edilir ve alacaklının kötü niyeti ya da ağır kusuru varsa bu kez alacaklı aynı oranda tazminat öder.

İmzaya itiraz

Senetteki imza borçluya ait değilse bu, beş gün içinde icra mahkemesine verilecek dilekçede ayrıca ve açıkça belirtilmelidir. Süresinde imzaya itiraz etmeyen borçlunun imzası, bu takip bakımından ona ait sayılır.

İmzaya itiraz da satış dışındaki işlemleri kendiliğinden durdurmaz. Mahkeme itirazı ciddi bulursa alacaklıya tebligat yapmadan, dosya üzerinden takibi geçici olarak durdurabilir. Ardından imza incelemesi yapılır; çoğu zaman bilirkişiye başvurulur.

İmzanın borçluya ait olmadığı anlaşılırsa itiraz kabul edilir ve takip durur. Senedi kötü niyetle ya da ağır kusurla takibe koyan alacaklı, alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir. Tersi durumda, yani imza borçluya aitse ve takip itiraz üzerine geçici olarak durdurulmuşsa, borçlu alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere inkâr tazminatına ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir. Kendi imzasını inkâr etmenin bedeli bu nedenle ağırdır.

İtirazın kabulü, alacaklının genel mahkemede dava açma hakkını ortadan kaldırmaz.

Senet kambiyo senedi değilse: şikâyet

Bazen takibe konulan belge kambiyo senedinin kanunda sayılan zorunlu unsurlarını taşımaz. Bazen de alacaklının senede dayanarak takip yapma hakkı yoktur. Borçlu bunu beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürebilir. İcra mahkemesi, süresinde önüne gelen bir itiraz ya da şikâyeti incelerken bu durumu kendiliğinden de dikkate alıp takibi iptal edebilir. İmza itirazı geri alınmış ya da borç kısmen veya tamamen kabul edilmişse bu kendiliğinden inceleme yapılmaz.

Zamanaşımı süreleri

Kambiyo senetlerinde zamanaşımı Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenmiştir ve genel on yıllık süreden çok daha kısadır. Bonoyu düzenleyen kişiye karşı istemler vadeden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar. Çekte hamilin düzenleyene, cirantalara ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle düşer. Cirantalara karşı bonoda daha kısa süreler de vardır. Zamanaşımına uğramış bir senetle kambiyo takibi yapılmışsa borçlu bunu borca itiraz olarak, beş günlük süre içinde ileri sürmelidir.

Kanunda kambiyo takibine özgü bir kural bulunmayan konularda ilamsız takibe ilişkin bazı hükümler burada da uygulanır. Borcu ödemek zorunda kalan borçlunun başvurabileceği menfi tespit ve istirdat davası bunlardan biridir.

Sık sorulan sorular

Ödeme emrine itirazı icra dairesine verirsem geçerli olur mu?

Kambiyo senetlerine dayalı takipte borca ve imzaya itiraz icra mahkemesine dilekçeyle yapılır. Kanun bu noktada ilamsız takipten ayrılır; orada itiraz icra dairesine yapılır. Kambiyo takibinde yanlış yere verilen dilekçe yüzünden beş günlük süreyi kaçırma riski doğar, bu yüzden başvuru yerini baştan doğru belirlemek gerekir.

İtiraz ettim, yine de maaşıma haciz geldi. Bu normal mi?

Evet. Borca ve imzaya itiraz kendiliğinden yalnızca satışı durdurur; haciz gibi diğer işlemler devam eder. Takibin bütünüyle durması için icra mahkemesinin geçici durdurma kararı vermesi ya da itirazı kabul etmesi gerekir.

Senedi gerçekten imzaladım ama parayı ödedim. Ne yapmalıyım?

Bu durumda imzaya değil borca itiraz edilir. Ödemenin resmî bir belgeyle ya da imzası alacaklı tarafından kabul edilmiş bir belgeyle ispatlanması gerekir. Böyle bir belge yoksa icra mahkemesinde sonuç almak zorlaşır; menfi tespit ya da istirdat davası gibi genel mahkeme yolları ayrıca değerlendirilebilir.

Senedin zamanaşımına uğradığını nasıl ileri sürerim?

Zamanaşımı da borca itiraz sebeplerindendir ve beş gün içinde icra mahkemesine bildirilir. Mahkeme, zamanaşımını senetteki tarihe göre inceler. Alacaklı zamanaşımının kesildiğini ya da durduğunu resmî veya imzası kabul edilmiş bir belgeyle ispatlayamazsa itiraz kabul edilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.