İşten çıkarılırken iş arama izni: günde kaç saat, toplu kullanılabilir mi, verilmezse ne olur?

Kısaca

• İşveren, bildirim süresi içinde işçiye iş saatlerinde ve ücretinden kesmeden günde en az iki saat iş arama izni vermek zorundadır.
• İşçi bu saatleri birleştirip toplu kullanabilir; bunun için izni ayrılacağı günden önceki günlere denk getirip işverene bildirmelidir.
• İzin verilmezse o sürenin ücreti ödenir; izin saatinde çalıştırılan işçiye ayrıca bu sürenin ücreti yüzde yüz zamlı ödenir.

İş sözleşmesi feshedildiğinde, belirsiz süreli sözleşmelerde ilişki hemen bitmez. Kanunda gösterilen bildirim süresi boyunca işçi çalışmaya, işveren de ücret ödemeye devam eder. Bu dönemde işçinin bir an önce yeni bir iş bulması gerekir. İş Kanunu bu ihtiyacı iş arama izniyle karşılar.

İş arama izni 4857 sayılı İş Kanunu’nun 27. maddesinde düzenlenir. Kısa bir maddedir ama işçi açısından somut sonuçları vardır: günlük süre, toplu kullanım ve izin verilmediğinde ödenecek ücret. Bildirim sürelerinin uzunluğu ve ihbar tazminatı ise ayrı bir konudur; bunu ihbar süresi yazımızda anlatıyoruz.

İzin ne zaman ve ne kadar verilir

Kanuna göre işveren, bildirim süreleri içinde işçiye yeni bir iş bulması için gerekli olan iş arama iznini vermek zorundadır. Bu yükümlülüğün üç unsuru vardır:

• İzin iş saatleri içinde verilir. İşçinin mesai sonrasındaki boş vakti iş arama izni sayılmaz.
• İzin için ücret kesintisi yapılamaz. İşçi bu saatlerde çalışmasa da tam ücretini alır.
• İznin süresi günde iki saatten az olamaz. İki saat bir alt sınırdır; sözleşmeyle ya da işverenin uygulamasıyla daha uzun süre tanınabilir.

İzin, bildirim süresinin işlediği dönemde kullanılır. Bildirim süresi, fesih bildiriminin karşı tarafa ulaşmasıyla başlar ve sonunda sözleşme feshedilmiş sayılır. Bildirim süreleri, işçinin o işyerindeki kıdemine göre kanunun 17. maddesinde belirlenmiştir: altı aydan az çalışan için iki hafta, altı aydan bir buçuk yıla kadar dört hafta, bir buçuk yıldan üç yıla kadar altı hafta, üç yıldan fazla çalışan için sekiz hafta. Bu süreler asgaridir ve sözleşmeyle artırılabilir.

Maddenin metni, sözleşmeyi hangi tarafın feshettiğine göre bir ayrım yapmaz; izin hakkını bildirim süresine bağlar. Bildirim süreleri sözleşmeyle uzatılmışsa, izin de bu uzun süre boyunca kullanılır.

Kanunun 17. maddesindeki bildirim süreleri belirsiz süreli iş sözleşmeleri için öngörülmüştür; 27. madde de izni bu bildirim sürelerine bağlar. Aynı madde, işverenin bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi hemen sona erdirebileceğini de kabul eder. Bu durumda iş arama izninin nasıl değerlendirileceği konusunda kanunda ayrıca açık bir hüküm bulunmaz. Bildirim şartına hiç uymadan sözleşmeyi sona erdiren taraf ise bildirim süresine ait ücret tutarında ihbar tazminatı ödemek zorundadır. Kanun, işverenin bildirim şartına uymamasının ya da bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi feshetmesinin, iş güvencesine ilişkin 18 ila 21. madde hükümlerinin uygulanmasına engel olmadığını da açıkça belirtir.

İzni toplu kullanmak

Günde iki saatlik izin, her işçi için pratik olmayabilir. Başka bir şehirde iş görüşmesine gidecek ya da birkaç gün boyunca başvuru yapacak işçi için saatlerin birikmesi daha işe yarar. Kanun bu nedenle işçiye, iş arama izin saatlerini birleştirerek toplu kullanma imkânı tanır.

Kanun toplu kullanımı işçinin isteğine bağlar. Ancak işçiye iki yükümlülük getirir:

• Toplu izin, işten ayrılacağı günden önceki günlere denk getirilmelidir. Yani işçi biriken saatleri bildirim süresinin sonunda kullanır.
• İşçi bu tercihini işverene bildirmelidir.

Bu şekilde işçi, bildirim süresinin son günlerinde işyerine gitmeden iş arayabilir. İzin ücretli olduğu için bu günlerde de ücretini almaya devam eder; işveren toplu kullanılan izni gerekçe göstererek ücretten kesinti yapamaz. Toplu kullanım, işçinin izin hakkını artırmaz, yalnızca hak ettiği saatlerin bir arada kullanılmasını sağlar. Biriken saatlerin kaç güne karşılık geldiği, bildirim süresinin uzunluğuna ve günlük çalışma süresine göre değişir. Bildirimin yazılı yapılması, ileride doğabilecek bir tartışmada işçinin elini güçlendirir.

İzin verilmez ya da eksik verilirse

İşveren iş arama iznini hiç vermez ya da eksik kullandırırsa, o süreye ilişkin ücret işçiye ödenir. Örneğin işçiye bildirim süresi boyunca hiç izin verilmemişse, hak ettiği bütün izin saatlerinin ücreti alacak olarak doğar.

Kanun daha ağır bir durumu da düzenler. İşveren, işçiyi iş arama izni sırasında çalıştırırsa iki ayrı ödeme yapar. İşçi, izin kullanarak çalışmadan alacağı ücreti zaten alır. Buna ek olarak, çalıştırıldığı sürenin ücreti yüzde yüz zamlı ödenir.

Yıllık izinle ilişkisi

İşveren, birikmiş yıllık izni bildirim süresinin içine yerleştirmek isteyebilir. Kanunun 59. maddesi işverenin feshinde buna izin vermez. İşveren iş sözleşmesini feshettiğinde, bildirim süresi ve iş arama izinleri yıllık ücretli izin süreleriyle iç içe giremez.

Bu kuralın sonucu şudur: İşçi bildirim süresinde iş arama iznini kullanır, kullanmadığı yıllık izin günleri ise sözleşme sona erdiğinde ücrete çevrilir. Kanuna göre bu ücret, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücret üzerinden ödenir ve buna ilişkin zamanaşımı da sözleşmenin sona erdiği tarihte başlar. Bu ücretin nasıl hesaplandığını kullanılmayan yıllık izin ücreti yazımızda anlatıyoruz.

İş arama izni ücreti ödenmezse işçi bunu diğer işçilik alacaklarıyla birlikte isteyebilir. Kanuna ya da iş sözleşmesine dayanan işçi alacaklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir; anlaşma sağlanamazsa son tutanağın dava dilekçesine eklenmesi gerekir. Süreç zorunlu arabuluculuk yazımızda anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

İş arama izninde gerçekten iş aradığımı ispat etmem gerekir mi?

Kanun, iznin işçiye yeni bir iş bulması için verileceğini söyler ama izin sırasında ne yapıldığını gösteren bir belge şartı koymaz. İzin, iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapılmadan verilir. İşverenin bu saatlerden ücret kesmesi ise açıkça kanuna aykırıdır.

Günlük iki saatlik iznin hangi saatte kullanılacağına kim karar verir?

Kanun, günlük iznin günün hangi saatinde kullanılacağını ayrıca düzenlemez. Aradığı şartlar, iznin iş saatleri içinde verilmesi, ücretten kesinti yapılmaması ve günde iki saatten az olmamasıdır. Saatlerin işçi ile işveren arasında konuşularak belirlenmesi ve bunun yazılı bir kayda geçirilmesi, sonradan çıkabilecek tartışmaları önler.

İşveren iş arama iznini yıllık izinden düşebilir mi?

Sözleşmeyi işveren feshediyorsa hayır. Kanunun 59. maddesine göre işverenin feshinde bildirim süresi ve yeni iş arama izinleri, yıllık ücretli izin süreleriyle iç içe giremez. Kullanılmayan yıllık izin günleri sözleşme sona erdiğinde ücrete dönüşür; bunu ayrı yazımızda anlatıyoruz.

İş arama iznini hiç kullanamadım, şimdi ne isteyebilirim?

İşveren izni hiç vermemiş ya da eksik kullandırmışsa, kullanılamayan izin süresine ait ücret işçiye ödenir. İzin saatlerinde çalıştırıldıysanız, normal ücretinize ek olarak çalıştığınız sürenin ücreti yüzde yüz zamlı ödenir. Bu alacak işverenden ödenmezse, dava açmadan önce zorunlu arabuluculuğa başvurmak gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.