Çek ya da senet kaybolursa ne yapılır? Ödeme yasağı ve iptal davası

Kısaca

• Elinden rızası dışında çek ya da bono çıkan kişi, asliye ticaret mahkemesinden ödeme yasağı isteyebilir.
• Senedi kimin elinde tuttuğu bilinmiyorsa mahkeme ilanla senedin getirilmesini ister; getirilmezse senet iptal edilir.
• Senedin getirilmesi için verilen süre en az üç ay, en çok bir yıldır.
• Bonoda iptal kararından sonra hak düzenleyene karşı ileri sürülebilir; çekte bu hüküm yollanmamıştır.

Çek ve bono, üzerindeki hakkı kâğıda bağlayan belgelerdir. Bu belgelere kambiyo senedi denir. Kural olarak senetteki parayı isteyebilmek için senedin aslını elde bulundurmak gerekir. Senet kaybolduğunda, çalındığında ya da yandığında hak ortadan kalkmaz; ama senedi bulan ya da çalan kişinin onu bankaya veya borçluya götürüp parayı tahsil etmesi ihtimali doğar.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) bu durum için iki aşamalı bir yol öngörür: önce ödeme yasağı, ardından iptal. Hükümler poliçe için yazılmıştır; bonoya m. 778, çeke m. 818 yollamasıyla uygulanır. Bu maddeler 2012’de yürürlüğe girdikleri metinle uygulanmaktadır.

İlk adım: ödeme yasağı

TTK m. 757’ye göre iradesi dışında senet elinden çıkan kişi, asliye ticaret mahkemesinden ödeyecek kişinin senedi ödemekten men edilmesini isteyebilir. Buna uygulamada ödeme yasağı denir. Yetkili mahkeme, ödeme yerindeki ya da hamilin yerleşim yerindeki asliye ticaret mahkemesidir. Hamil, senedi meşru olarak elinde bulunduran kişidir.

Çekte ödemeyi yapacak olan muhatap bankadır. Bonoda ise ödeme yükümlüsü senedi düzenleyen kişidir; kanun da bonoyu düzenleyenin poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olduğunu söyler (m. 779). Ödeme yasağı bu kişiye yönelir.

Mahkeme ödeme yasağı verirken ödeyecek kişiye, vade geldiğinde senet bedelini tevdi etmesine, yani belirlenen bir yere yatırmasına izin verir ve tevdi yerini gösterir. Böylece borçlu, kimin hak sahibi olduğu belli olana kadar parayı güvenli bir yere bırakarak borcundan kurtulma imkânı bulur.

Senedin kaybolduğu fark edilir edilmez bu başvurunun yapılması önemlidir. Senet tahsil edildikten sonra alınan yasak, ödenmiş parayı geri getirmez. Senet çalınmışsa savcılığa yapılan suç duyurusu, senedin rıza dışında elden çıktığını göstermeye de yardımcı olur.

Senedi kimin elinde tuttuğu biliniyorsa

Kayıp senedin kimde olduğu bazen bellidir. Örneğin senet, teslim edilmemesi gereken birine verilmiş ya da onun tarafından alıkonulmuş olabilir. TTK m. 758’e göre bu durumda mahkeme dilekçe sahibine, senedi elinde tutan kişiye karşı senedin geri verilmesi için dava açması amacıyla uygun bir süre verir.

Kanun bu süre için gün ya da ay belirtmemiştir; süreyi mahkeme belirler. Dilekçe sahibi bu süre içinde iade davasını açmazsa mahkeme ödeme yasağını kaldırır. Bu yüzden ödeme yasağı kararını aldıktan sonra mahkemenin verdiği süreyi kaçırmamak gerekir.

Senedi kimin elinde tuttuğu bilinmiyorsa: iptal davası

Senet kaybolmuş ve kimin eline geçtiği bilinmiyorsa, senedin iptaline karar verilmesi istenebilir (m. 759). Dilekçe sahibinin iki yükümlülüğü vardır:

• Senedin kendi elindeyken kaybolduğunu inandırıcı biçimde gösteren delilleri sunmak.
• Senedin bir suretini vermek ya da senedin esas içeriği hakkında bilgi vermek.

Mahkeme bu açıklamaları inandırıcı bulursa, senedi eline geçiren kişiye ilan yoluyla çağrıda bulunur. Bu çağrıda senedin belirli bir süre içinde mahkemeye getirilmesi istenir ve getirilmezse iptaline karar verileceği ihtar edilir (m. 760).

Sürelerle ilgili kurallar şunlardır (m. 761 ve 762):

• Senedin getirilmesi için verilen süre en az üç ay, en çok bir yıldır.
• Vadesi gelmiş senetlerde zamanaşımı üç ay geçmeden dolacaksa, mahkeme üç aylık en kısa süreyle bağlı değildir.
• Vadesi gelmiş senetlerde süre ilk ilan gününden, vadesi gelmemiş senetlerde vadenin gelmesinden itibaren işler.
• İlan, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde üç kez yapılır. Mahkeme olağan dışı durumlarda gerekli gördüğü başka ilan yollarına da başvurabilir.

İlan süresinde senet mahkemeye getirilirse iptal yolu orada durur. Mahkeme dilekçe sahibine, senedi getiren kişiye karşı iade davası açması için uygun bir süre verir. Bu süre içinde dava açılmazsa senet getiren kişiye geri verilir ve ödeme yasağı kaldırılır (m. 763).

İptal kararından sonra ne olur

Kaybolan senet verilen süre içinde getirilmezse mahkeme senedin iptaline karar verir (m. 764/1). İptal kararıyla kâğıt hükümsüz hâle gelir; artık o kâğıda dayanarak ödeme istenemez. Hak sahibi ise senet olmadan hakkını ileri sürebilecek duruma gelir.

Bu noktada çek ile bono arasında bir fark vardır. Bonoda TTK m. 778, iptale dair 757 ile 765 arasındaki maddelerin tamamını uygular. Kanuna göre senet iptal edilse bile dilekçe sahibi, kabul edene karşı senetten doğan hakkını ileri sürebilir (m. 764/2). Bonoyu düzenleyen kabul eden gibi sorumlu olduğu için bu hak bonoda düzenleyene karşı kullanılır.

Çekte ise m. 818 yalnızca 757 ile 763 arasındaki maddeleri ve 764’ün birinci fıkrasını uygular. Yani çekte iptal kararı verilebilir; ancak kabul edene karşı hak ileri sürülmesine ilişkin ikinci fıkra ve teminata ilişkin m. 765 çeke yollanmamıştır.

Beklemeden ödeme: teminat

İptal süreci aylar sürebilir. TTK m. 765’e göre mahkeme iptal kararını vermeden önce de kabul edene, senet bedelini tevdi etmesini ve yeterli teminat karşılığında ödemesini emredebilir. Teminat, senedi iyi niyetle edinmiş olabilecek bir kişinin uğrayabileceği zarara karşılıktır. Senet iptal edilirse ya da senetten doğan haklar başka bir sebeple sona ererse teminat geri alınır.

Bu imkân bonolar için geçerlidir. Çek bakımından kanunun yollaması m. 764’ün ilk fıkrasında bittiği için m. 765 çeke uygulanmaz.

Senet sonradan bir icra takibine konu olursa, bu takibe karşı başvurulabilecek yollar çek ve senede dayalı icra takibi yazımızda anlatılıyor. Karşılıksız çıkan bir çekin ceza boyutu ise karşılıksız çek suçu yazımızın konusudur.

Sık sorulan sorular

Ödeme yasağı kararı senedi iptal eder mi?

Hayır. Ödeme yasağı, senedin yanlış kişiye ödenmesini önleyen geçici bir tedbirdir. Senedin hükümsüz hâle gelmesi için ayrıca iptal kararı gerekir. Senedi elinde tutan kişi biliniyorsa da onun aleyhine senedin geri verilmesi için dava açılır; mahkemenin verdiği sürede bu dava açılmazsa ödeme yasağı kaldırılır.

Kaybolan senedin fotokopisi yoksa iptal davası açılabilir mi?

Kanun, dilekçe sahibinden senedin bir suretini ya da senedin esas içeriği hakkında bilgi vermesini ister. Fotokopi yoksa senedin tutarı, vadesi, düzenleyeni, lehtarı, varsa seri numarası ve banka bilgileri gibi esas unsurları başka belgelerle anlatılabilir. Ayrıca senedin elindeyken kaybolduğunu inandırıcı biçimde gösteren deliller sunulmalıdır.

Vadesi henüz gelmemiş bir senet kaybolursa süre ne zaman başlar?

Vadesi gelmemiş senetlerde senedin mahkemeye getirilmesi için verilen süre vadenin gelmesinden itibaren işler. Vadesi gelmiş senetlerde ise süre ilk ilan gününden başlar.

Kaybolan çek için iptal kararı aldım, bedeli kimden isteyebilirim?

Kanun, iptal kararından sonra poliçeyi kabul edene karşı hak ileri sürülebileceğine ilişkin fıkrayı çeke yollamamıştır. Bu yüzden iptal kararından sonra bedelin kimden ve hangi yolla isteneceği, çekteki imzalara ve somut duruma göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.