Trafik kazasında araç değer kaybı: kimden ve nasıl istenir?

Kazada hasar gören bir araç onarılıp yola dönse bile, satışa çıkarıldığında çoğu zaman kazadan önceki fiyatını bulmaz. Onarımdan sonra aracın piyasa değerinde ortaya çıkan bu düşüşe değer kaybı denir. Değer kaybı, onarım masrafından ayrı bir zarar kalemidir. Şartları varsa kazaya yol açan aracın işleteninden ya da o aracın zorunlu trafik sigortasından istenebilir.

Sorumluluk ve kusur

Karayolları Trafik Kanunu’nun 85. maddesine göre bir motorlu aracın işletilmesi bir şeyin zarara uğramasına yol açarsa, aracın işleteni bu zarardan sorumludur. İşleten kural olarak araç sahibidir. Mülkiyeti saklı tutularak satılan araçta sicilde kayıtlı alıcı; uzun süreli kiralama, ödünç verme ya da rehin hâllerinde ise kiracı, ödünç alan veya rehin alan kişi işleten sayılır (m. 3). İşleten, sürücünün kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur. Araç bir teşebbüsün unvanı ya da işletme adı altında işletiliyorsa, işleten ile teşebbüsün sahibi zarardan müştereken ve müteselsilen, yani her biri zararın tamamından sorumlu olur.

İki aracın karıştığı kazalarda araca gelen zarar için Kanun ayrı bir kural koyar. 89. maddeye göre aracı zarar gören işleten, tazminat alabilmek için karşı aracın işleteninin ya da onun sorumlu olduğu kişilerin, örneğin sürücünün kusurunu ispat etmelidir. Kusur yerine, karşı taraftaki kişinin ayırt etme gücünü geçici olarak kaybettiği ya da karşı araçtaki bir bozukluğun kazaya yol açtığı da ispatlanabilir. Bu yüzden değer kaybı uyuşmazlıklarında ilk tartışılan konu kusur dağılımıdır. Kazanın nasıl olduğunu gösteren tutanak, fotoğraflar ve kamera kayıtları bu noktada belirleyici olabilir.

Bir kazada üçüncü kişinin uğradığı zarardan birden fazla kişi sorumluysa, örneğin zincirleme bir çarpışmada, bunlar zarar görene karşı müteselsil olarak sorumlu tutulur; aralarındaki paylaşımda ise özel durumlar başka türlü bir paylaşımı haklı göstermedikçe kusur oranları esas alınır (m. 88).

Kusur oranı tartışmalıysa, mahkeme ya da hakem bunu önündeki delillere göre kendisi değerlendirir. Kaza nedeniyle bir ceza davası görülmüşse, ceza hâkiminin kusura ilişkin değerlendirmesi ve verdiği beraat kararı hukuk hâkimini bağlamaz (Türk Borçlar Kanunu m. 74).

Trafik sigortasının karşılamadığı talepler

İşletenler, 85. maddedeki sorumluluklarını karşılamak üzere zorunlu mali sorumluluk sigortası yaptırmak zorundadır (m. 91). Halk arasında trafik sigortası denen bu sigorta, işletenin başkalarına verdiği zararı poliçedeki teminat tutarına kadar öder. Teminat tutarları Bakanlıkça belirlenir ve dönem dönem değişir. Zararın teminatı aşan kısmı için işletene ve kusurlu sürücüye başvurmak gerekir.

Kanunun 92. maddesi bazı talepleri bu sigortanın dışında tutar. Değer kaybı isteyen bir araç sahibini en çok ilgilendirenler şunlardır:

• Hasar nedeniyle trafikten çekilmiş ya da hurdaya çıkarılmış araçların değer kaybı talepleri.
• Hak sahibinin kendi kusuruna denk gelen tazminat talepleri.
• Gelir kaybı, kâr kaybı, iş durması ve kira mahrumiyeti gibi dolaylı zararlar. Ticari bir aracın serviste kaldığı günlerde elde edemediği kazanç buna örnektir.
• Araçta taşınan eşyanın uğradığı zararlar ve manevi tazminat talepleri.

Sigortanın ödemediği bu kalemler için işletene ve kusurlu sürücüye başvurulabilir. Hak sahibinin kendi kusuruna denk gelen kısım ise bunun dışındadır; bu kısım kimseden istenemez.

Önce sigorta şirketine yazılı başvuru

Sigorta şirketinden değer kaybı istemek için dava açmadan önce şirkete yazılı başvuru yapmak gerekir (m. 97). Şirket, başvuru tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde yazılı cevap vermezse ya da verdiği cevap talebi karşılamazsa, zarar gören dava açabilir veya Sigortacılık Kanunu çerçevesinde Sigorta Tahkim Komisyonuna başvurabilir. Komisyona gidebilmek için şirkete başvurulmuş ve talebin kısmen ya da tamamen olumsuz sonuçlandığı belgelenmiş olmalıdır; Sigortacılık Kanunu, şirketin on beş iş günü içinde yazılı cevap vermemesini de yeterli sayar (m. 30).

Sigorta şirketi, zorunlu trafik sigortası genel şartlarında belirlenen belgeler kendisine iletildikten sonra sekiz iş günü içinde teminat sınırları içindeki tutarı ödemek zorundadır (m. 99). Belgeler eksikse bu süre de geç başlar.

Dava yolu seçilirse dava, sigorta şirketinin şubesinin ya da sigorta sözleşmesini yapan acentenin bulunduğu yer mahkemelerinden birinde açılabileceği gibi kazanın meydana geldiği yer mahkemesinde de açılabilir (m. 110). Başvurunun ve tahkim sürecinin ayrıntıları, sigortaya başvuruyu anlatan yazıda ele alınıyor.

Değer kaybı nasıl belirlenir?

Kanunun 90. maddesine göre zorunlu trafik sigortası kapsamındaki tazminatlar Karayolları Trafik Kanunu’ndaki usul ve esaslara tabidir. Kanunda düzenlenmeyen konularda Türk Borçlar Kanunu’nun haksız fiillere ilişkin hükümleri uygulanır. Maddenin önceki metni bu tazminatları sigorta genel şartlarına da bağlıyordu. Anayasa Mahkemesi bu ibareleri iptal etti. 2021’de maddeye eklenen bir cümle ile bir fıkra da sonradan yine Anayasa Mahkemesince iptal edildi.

Değer kaybının miktarı, aracın kazadan hemen önceki piyasa değeriyle onarımdan sonraki piyasa değeri karşılaştırılarak bulunur. Aracın yaşı, kilometresi, daha önceki hasarları ve hasar gören parçaların yeri ve niteliği bu farkı etkiler. Bu hesap teknik bilgi gerektirdiği için uyuşmazlık mahkemeye ya da tahkime taşındığında bilirkişi incelemesi yaptırılabilir.

Zararını ispat yükü zarar görendedir. Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak miktarı hakkaniyete uygun biçimde belirler (Türk Borçlar Kanunu m. 50). Bu nedenle aracın kazadan önceki durumunu gösteren bakım kayıtlarını, onarım faturalarını ve hasar fotoğraflarını saklamak gerekir.

Sık sorulan sorular

Kazada ben de kusurluysam değer kaybı isteyebilir miyim?

Karşı tarafın da kusuru varsa isteyebilirsiniz, ancak tamamını alamazsınız. Zararın doğmasında zarar görenin de etkisi varsa hâkim tazminatı indirebilir. Zorunlu trafik sigortası ise hak sahibinin kendi kusuruna denk gelen kısmı hiç karşılamaz. Örneğin kazada yüzde yirmi beş kusurlu bulunduysanız, değer kaybının bu orana düşen kısmını sigortadan isteyemezsiniz.

Aracım kazadan sonra hurdaya ayrıldı. Değer kaybı isteyebilir miyim?

Hasar nedeniyle trafikten çekilen ya da hurdaya çıkarılan araçların değer kaybı talepleri zorunlu trafik sigortasının kapsamı dışındadır. Kanundaki bu istisna yalnızca değer kaybı talebine ilişkindir; araçta oluşan hasara dair diğer talepler ayrıca değerlendirilir.

Değer kaybını ne kadar süre içinde istemeliyim?

Motorlu araç kazalarından doğan maddi zararlara ilişkin talepler, zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenildiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde kaza gününden başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar. Sigorta şirketine başvuruda geçen 15 günlük süre sizin için bir son başvuru tarihi değildir; şirketin cevap vermesi için tanınmış bir süredir.

Sigorta şirketinin önerdiği düşük tutarı kabul edersem sonradan fark isteyebilir miyim?

Tazminat miktarına ilişkin olup yetersiz ya da fahiş olduğu açıkça belli olan anlaşmalar veya uzlaşmalar, yapıldıkları tarihten başlayarak iki yıl içinde iptal edilebilir. Kanunla öngörülen sorumluluğu kaldıran ya da daraltan anlaşmalar ise baştan geçersizdir. Bu güvenceye rağmen, imzalanan belgenin hangi zararları kapsadığını imzadan önce okumak gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.