Katkı payı alacağı: 2002'den önce edinilen mallar boşanmada nasıl paylaşılır?

Kısaca

• 1 Ocak 2002'den önce evlenen eşler için o tarihe kadar eski kanundaki mal ayrılığı rejimi geçerliydi.
• Bu dönemde diğer eşin adına alınan bir mala katkıda bulunan eş, katkısı oranında katkı payı alacağı isteyebilir.
• Başka rejim seçmeyen eşler 1 Ocak 2002'den geçerli olmak üzere edinilmiş mallara katılma rejimine geçti.
• Katkı payı alacağına aile mahkemesi, aile mahkemesi bulunmayan yerde görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi bakar.

Boşanmada mal paylaşımı denince akla genellikle edinilmiş mallara katılma rejimi gelir. Bu rejim 1 Ocak 2002’de yürürlüğe giren Türk Medeni Kanunu ile yasal rejim oldu; işleyişini boşanmada mal paylaşımı yazısında anlattık. Evliliği 2002’den önceye uzanan eşler için ise hesap iki dönemlidir. O tarihten önce edinilen mallarda bambaşka bir kural uygulanır ve istenebilecek alacağın adı da farklıdır: katkı payı alacağı.

2002 öncesi evliliklerde mal rejimi

Eski Medeni Kanun’da (743 sayılı Kanun) eşler başka bir rejim seçmemişse mal ayrılığı rejimi uygulanırdı. Mal ayrılığında her eş kendi adına edindiği malların sahibidir. Evlilik sona erdiğinde de mallar bu yüzden paylaşılmaz; ev kimin adına kayıtlıysa onun olarak kalır.

Yeni kanun yürürlüğe girince geçiş dönemi kuralları 4722 sayılı Kanun’un 10. maddesiyle belirlendi:

• 1 Ocak 2002’den önce evlenmiş eşler arasında o tarihe kadar tabi oldukları mal rejimi devam etti.
• Eşler yürürlük tarihinden itibaren bir yıl içinde başka bir rejim seçmedilerse, 1 Ocak 2002’den geçerli olmak üzere yasal rejimi, yani edinilmiş mallara katılmayı seçmiş sayıldılar.
• Eşler aynı bir yıllık süre içinde mal rejimi sözleşmesi yaparak yasal rejimin evlenme tarihinden geçerli olacağını da kabul edebiliyordu.

Eşler bir yıllık süre içinde mal ayrılığını ya da başka bir rejimi sözleşmeyle seçtilerse, yasal rejime geçiş olmadı; bu durumda sonraki dönem için de seçtikleri rejimin kuralları uygulanır. Eski kanun döneminde mal birliği veya mal ortaklığı rejimini seçmiş eşlerin rejimi yasal rejime dönüştüyse, eski kanundaki o rejimin sona ermesine ilişkin hükümler uygulanır (m. 10).

Bu kurallar, 4722 sayılı Kanun’un genel ilkesiyle birlikte okunur: yeni kanunun yürürlüğünden önceki olayların hukuki sonuçlarına, kural olarak o olaylar hangi kanun yürürlükteyken gerçekleşmişse o kanun uygulanır (m. 1). Geriye dönük sözleşme yapmamış bir çift için sonuç şudur: 2002 öncesinde edinilen mallarda mal ayrılığı, sonrasında edinilenlerde edinilmiş mallara katılma kuralları geçerlidir.

Katkı payı alacağı nedir?

Mal ayrılığı döneminde ev, arsa ya da araç çoğu zaman eşlerden yalnızca birinin adına alınmıştır. Oysa diğer eş bu malın alınmasına kendi maaşıyla, birikimiyle, ailesinden gelen parayla ya da sattığı ziynetlerle katkıda bulunmuş olabilir. Tapu kaydı bu katkıyı göstermez.

Katkı payı alacağı, böyle bir katkıda bulunan eşin, malın adına kayıtlı olduğu eşten katkısı oranında istediği para alacağıdır. Malın kendisinin paylaşılması ya da tapunun değiştirilmesi istenmez. Talep, malın edinilmesine yapılan katkının karşılığını almaya yöneliktir.

Basit bir örnek düşünelim. Ev 1999 yılında kocanın adına alınmış, bedelin bir kısmı kadının o yıllardaki maaş birikimiyle ve sattığı ziynet eşyasıyla ödenmiş olsun. Kadın, evin edinilmesine yaptığı bu katkıyı ispat ederse katkısı oranında katkı payı alacağı isteyebilir. Katkısını ispat edemezse mal ayrılığı kuralı gereği ev üzerinde bir talebi kalmaz.

Edinilmiş mallara katılmadan temel farkı burada yatar. Katılma alacağında eşin, diğer eşin artık değerinin yarısını istemesi için ayrıca katkısını ispat etmesi gerekmez. Katkı payı alacağında ise katkının varlığı ve oranı alacağın kendisini belirler.

Hangi mal hangi döneme girer?

Hesabın ilk adımı, her malın hangi tarihte edinildiğini belirlemektir. 2002 öncesinde alınmış bir ev katkı payı alacağının, 2002 sonrasında alınmış bir ev ise katılma alacağının konusudur. Boşanma davasında edinilmiş mallara katılma rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erdiği için (Türk Medeni Kanunu m. 225), ikinci dönem dava tarihinde kapanır.

Ödemeleri iki döneme yayılan mallar, örneğin 2002’den önce taksitle alınıp ödemesi sonra tamamlanan bir konut, daha karmaşık bir hesap gerektirir. Bu tür mallarda her dönemde yapılan ödemelerin ayrı ayrı belgelenmesi gerekir.

İspat, mahkeme ve süre

Katkı payı davasında katkıyı ispat etmek, katkıda bulunduğunu söyleyen eşe düşer. Bu ispatta şu belgeler işe yarar:

• Malın alındığı döneme ait maaş bordroları ve SGK hizmet dökümleri.
• Banka hesap hareketleri, havale ve kredi belgeleri.
• Satılan bir malın ya da ziynetin bedelinin bu alımda kullanıldığını gösteren kayıtlar.
• Satış sözleşmesi, tapu kayıtları ve ödemeye tanık olan kişiler.

Davada katkının tutarını ve tarihini olabildiğince somut göstermek gerekir: hangi paranın, hangi tarihte, hangi malın alımında kullanıldığı belli olmalıdır. Genel ve soyut anlatımlar katkının oranını belirlemeyi zorlaştırır.

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. 4787 sayılı Kanun, 4722 sayılı Kanun’a göre aile hukukundan doğan dava ve işleri de açıkça aile mahkemesinin görevine verir (m. 4). Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara bu iş için görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi bakar (m. 2).

Süre bakımından Türk Borçlar Kanunu’nun iki genel kuralı önemlidir. Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (m. 146). Evlilik devam ettiği sürece eşlerin birbirinden olan alacakları için zamanaşımı işlemeye başlamaz, başlamışsa durur (m. 153). Delillerin zamanla kaybolabileceği de düşünülürse, talebi boşanmadan sonra bekletmeden ileri sürmek en güvenli yoldur.

Sık sorulan sorular

1990'da evlendik, evi 2008'de aldık. Katkı payı mı, katılma alacağı mı isterim?

Eşler 2002’den sonraki bir yıl içinde başka bir rejim seçmedilerse, 1 Ocak 2002’den itibaren edinilmiş mallara katılma rejimine tabidir. 2008’de edinilen ev bu dönemin malıdır ve kural olarak katılma alacağı kurallarına göre değerlendirilir. Katkı payı alacağı, 2002’den önceki mal ayrılığı döneminde edinilen mallar için gündeme gelir.

Ev 1998'de alındı ama tapu eşimin adına. Hiç hakkım yok mu?

Mal ayrılığında mal, adına kayıtlı olan eşindir. Bu, diğer eşin hiçbir şey isteyemeyeceği anlamına gelmez. Evin alınmasına para ya da emekle katkıda bulunduğunuzu gösterebilirseniz, katkınız oranında katkı payı alacağı isteyebilirsiniz. İstenen şey evin kendisi değil, bir para alacağıdır.

Boşanma davası 2002'den önce açılmışsa hangi rejim uygulanır?

Türk Medeni Kanunu yürürlüğe girmeden önce açılmış boşanma veya iptal davaları sonuçlanıncaya kadar eşlerin tabi oldukları mal rejimi devam eder. Dava boşanma ya da iptal kararıyla sonuçlanırsa o rejimin sona ermesine ilişkin hükümler uygulanır. Dava reddedilirse eşler, kararın kesinleşmesini izleyen bir yıl içinde başka bir rejim seçmedikçe yasal rejime geçmiş sayılır.

2002'den sonraki bir yıl içinde mal ayrılığı sözleşmesi yaptık. Sonraki mallar için katılma alacağı doğar mı?

4722 sayılı Kanun, eşleri yalnızca bir yıl içinde başka bir rejim seçmedikleri takdirde yasal rejime geçmiş sayar. Bu süre içinde mal ayrılığını sözleşmeyle seçmiş eşler için yasal rejime geçiş olmamıştır. Bu durumda 2002 sonrasında edinilen mallarda da edinilmiş mallara katılma kuralları değil, seçilen mal ayrılığının kuralları uygulanır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.