Boşanmada mal paylaşımı: edinilmiş mallara katılma rejiminde kim neyi alır?

Boşanmada en çok merak edilen konulardan biri, evlilik boyunca alınan ev, araba ve birikimlerin ne olacağıdır. Eşler başka bir mal rejimi seçmemişse aralarında edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır (Türk Medeni Kanunu m. 202). Mal rejimi, evlilik sürerken malların kime ait olacağını ve evlilik bitince nasıl paylaşılacağını belirleyen kurallardır. Bu rejimde belirleyici olan, malın kimin adına kayıtlı olduğundan çok, hangi kaynakla ve ne zaman edinildiğidir. Eşler mal rejimi sözleşmesiyle mal ayrılığı gibi başka bir rejim seçtiyse, paylaşım o rejimin kurallarına göre yapılır (m. 179).

Edinilmiş mal ve kişisel mal

Kanun her eşin mallarını iki gruba ayırır (m. 218). Edinilmiş mal, eşin rejim sürerken karşılığını vererek elde ettiği değerlerdir (m. 219). Kanunun saydığı örnekler şunlardır: maaş gibi çalışmanın karşılığı olan edinimler, sosyal güvenlik kurumlarının ve yardım sandıklarının yaptığı ödemeler, çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar, kişisel malların gelirleri ve edinilmiş malların yerine geçen değerler.

Kişisel mallar paylaşıma girmez (m. 220). Eşin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya, rejimin başlangıcında, örneğin evlenirken sahip olduğu mallar, evlilik içinde miras ya da bağış gibi karşılıksız yoldan kazandıkları, manevi tazminat alacakları ve bunların yerine geçen değerler bu gruptadır. Evlilikten önce alınmış bir araba satılıp yalnızca o parayla yenisi alınırsa, yeni araba da kişisel mal olur.

Sık atlanan bir nokta var: kişisel malın kendisi paylaşılmaz ama geliri edinilmiş maldır. Evlenmeden önce alınmış bir dairenin evlilik boyunca getirdiği kira bu yüzden hesaba girer. Eşler bunun aksini ancak mal rejimi sözleşmesiyle kararlaştırabilir (m. 221).

İspat yükü de önemlidir. Bir eşin bütün malları, aksi ispat edilinceye kadar edinilmiş mal sayılır. Hangi eşe ait olduğu ispat edilemeyen mallar ise eşlerin paylı mülkiyetinde kabul edilir (m. 222). Evlilik öncesine ait tapu kayıtları, miras belgeleri ve banka dökümleri bu nedenle saklanmalıdır.

Katılma alacağının hesabı

Boşanma davasında mal rejimi, dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer (m. 225). Hangi malın edinilmiş, hangisinin kişisel olduğu bu tarihteki duruma göre ayrılır (m. 228). Malların değeri ise paylaşımın yapıldığı andaki sürüm değeri, yani piyasada satılabileceği değer üzerinden belirlenir (m. 232 ve 235).

Her eşin edinilmiş mallarının toplam değerinden bu mallara ilişkin borçlar düşülür; kalan tutara artık değer denir (m. 231). Borçlar fazla çıksa bile eksi değer hesaba katılmaz. Her eş, diğer eşin artık değerinin yarısını isteme hakkına sahiptir ve karşılıklı alacaklar takas edilir (m. 236). Bu alacağın adı katılma alacağıdır.

Bir örnek: Kocanın artık değeri 1.000.000 TL, kadının artık değeri 200.000 TL olsun. Kadın 500.000 TL, koca 100.000 TL alacaklıdır. Takastan sonra koca kadına 400.000 TL öder.

Hesaba iki kalem daha girebilir. Eşlerden biri diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine ya da korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almadan katkıda bulunduysa, o maldaki değer artışından katkısı oranında pay ister; buna değer artış payı denir (m. 227). Bir mal hem kişisel hem edinilmiş kaynakla alındıysa, örneğin peşinatı evlilik öncesi birikimle, taksitleri evlilik içindeki maaşla ödenen bir evde, iki kesim arasında katkı oranına göre denkleştirme yapılır (m. 230).

Zina ya da hayata kast sebebiyle boşanmada hâkim, kusurlu eşin artık değerdeki payını hakkaniyete uygun olarak azaltabilir veya kaldırabilir (m. 236). Kanun bu imkânı yalnızca bu iki boşanma sebebi için tanır.

Mal kaçırmaya karşı koruma

Boşanma yaklaşırken malların bir yakına devredilmesi sık duyulan bir endişedir. Rejimin sona ermesinden önceki bir yıl içinde diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar edinilmiş mallara değer olarak eklenir. Rejim sürerken diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler için de aynı kural geçerlidir (m. 229). Mal elden çıkmış olsa da hesapta varmış gibi sayılır.

Borçlu eşin malvarlığı katılma alacağını karşılamıyorsa, alacaklı eş bu karşılıksız kazandırmaları onlardan yararlanan üçüncü kişilerden, eksik kalan miktarla sınırlı olarak isteyebilir. Bu dava hakkı, hakkın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde rejimin sona ermesinden itibaren beş yıl geçince düşer (m. 241).

Mahkeme, süreler ve 2002 öncesi evlilikler

Mal paylaşımı davalarına aile mahkemesi, aile mahkemesi kurulmayan yerlerde ise görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m. 2 ve 4). Boşanma hâlinde yetkili mahkeme, boşanma davasında yetkili olan mahkemedir (TMK m. 214).

Edinilmiş mallara katılmayı düzenleyen maddelerde katılma alacağı için ayrı bir zamanaşımı süresi yoktur. Türk Borçlar Kanunu’na göre kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (m. 146). Evlilik sürdüğü sürece eşlerin birbirinden alacakları için zamanaşımı işlemez (m. 153). Medeni Kanun ise boşanmadan doğan dava hakları için boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıllık zamanaşımı öngörür (m. 178). Mal rejiminin tasfiyesinde de eşlerin bağlı olduğu rejimin hükümlerinin uygulanacağını ayrıca söyler (m. 179). Süre tartışmasına girmemek için katılma alacağını boşanmanın kesinleşmesinden sonra bekletmeden istemek en güvenli yoldur.

Medeni Kanun 1 Ocak 2002’de yürürlüğe girdi (m. 1029). Bu tarihten önce evlenmiş eşler arasında o güne kadar tabi oldukları rejim devam etti. Bir yıl içinde başka bir rejim seçmeyen eşler, 1 Ocak 2002’den geçerli olmak üzere yasal rejimi seçmiş sayıldı. Eşler aynı süre içinde yapacakları sözleşmeyle yasal rejimin evlenme tarihinden geçerli olmasını da kabul edebiliyordu (4722 sayılı Kanun m. 10). Eski evliliklerde bu yüzden her malın hangi tarihte edinildiğine ayrıca bakılır; önceki dönem için eski rejimin kuralları uygulanır.

Sık sorulan sorular

Evlenmeden önce aldığım ev boşanmada paylaşılır mı?

Mal rejimi başlamadan önce size ait olan mallar kişisel maldır ve paylaşıma girmez. Ancak bu evin evlilik süresince getirdiği kira gelirleri edinilmiş mal sayılır. Evin kredi taksitleri evlilik içinde maaşla ödendiyse, ödenen kısım için kişisel mal ile edinilmiş mal arasında denkleştirme istenebilir.

Tapu eşimin adına. Benim hiçbir hakkım yok mu?

Bu rejimde malın kimin adına kayıtlı olduğu tek başına belirleyici değildir. Ev evlilik içinde karşılığı verilerek edinildiyse değeri eşinizin artık değerine girer ve siz bunun yarısını katılma alacağı olarak isteyebilirsiniz. Katılma alacağı bir alacak hakkıdır; kanun ödemenin para olarak ya da malın kendisi verilerek yapılabileceğini söyler. Derhâl ödeme borçlu eş için ciddi güçlük doğuracaksa, uygun bir süre ertelenmesi istenebilir.

Boşanma davası açıldıktan sonra aldığım araba paylaşılır mı?

Hayır. Boşanma davasında mal rejimi dava tarihinden geçerli olarak sona erer; edinilmiş mal ise rejim sürerken elde edilen değerlerdir. Dava tarihinden sonra edinilen mallar bu yüzden hesaba girmez. Buna karşılık dava tarihinde var olan malların değeri, paylaşımın yapıldığı andaki değerleriyle hesaplanır.

Babamdan kalan miras paylaşıma girer mi?

Miras yoluyla ya da bağış gibi karşılıksız yoldan edinilen mallar kişisel maldır ve paylaşıma girmez. Bu malların evlilik sürerken getirdiği gelirler ise, eşler mal rejimi sözleşmesiyle aksini kararlaştırmadıkça edinilmiş mal sayılır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.