Hapis cezasının ertelenmesi: şartları ve denetim süresi

Mahkûmiyet kararı her zaman cezaevine girmek anlamına gelmez. Mahkeme, belirlediği hapis cezasının infaz kurumunda çektirilmemesine karar verebilir. Buna hapis cezasının ertelenmesi denir. Hükümlü belirli bir süre denetim altında tutulur; bu süreyi kurallara uygun geçirirse cezası infaz edilmiş sayılır. Kurallar Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 51. maddesindedir.

Hangi cezalar ertelenebilir

Kanun ertelemeyi yalnızca hapis cezası için öngörür. Kişinin işlediği suçtan dolayı iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilmiş olması gerekir. Fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış ya da altmış beş yaşını bitirmiş kişiler için bu sınır üç yıldır. Yaş bakımından esas alınan, hükmün verildiği tarih değil fiilin işlendiği tarihtir. On yedi yaşındayken işlediği bir suç nedeniyle yirmi yaşındayken iki yıl altı ay hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası da bu yüzden ertelenebilir.

Ölçü, kanundaki ceza aralığı değil, mahkemenin hükmettiği cezadır. Örneğin kanunda üst sınırı daha yüksek olan bir suçtan bir yıl sekiz ay hapis cezası verilmişse, erteleme mümkündür.

Ertelenen cezada kişi yine de mahkûm olmuştur; cezaevine girmemesi, mahkûmiyetin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Erteleme mahkemenin takdirindedir. Kanun “ertelenebilir” der; şartlar bulunsa bile mahkeme ertelememeye karar verebilir. Kısa süreli hapis cezası, yani bir yıl veya daha az süreli hapis, ertelenmek yerine adli para cezası gibi seçenek yaptırımlara da çevrilebilir (TCK m. 50).

Erteleme için aranan şartlar

Ceza süresi uygun olsa bile iki şartın daha bulunması gerekir:

1. Kişi daha önce kasıtlı bir suçtan dolayı üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmalıdır. Taksirli suçtan verilmiş bir mahkûmiyet ya da kasıtlı suçtan verilmiş üç ay veya daha kısa bir hapis cezası ertelemeye engel değildir.
2. Kişinin yargılama sürecinde gösterdiği pişmanlık nedeniyle tekrar suç işlemeyeceği konusunda mahkemede bir kanaat oluşmalıdır.

Mahkeme ertelemeyi, mağdurun ya da kamunun uğradığı zararın tamamen giderilmesi koşuluna da bağlayabilir. Zarar, aynen iade, suçtan önceki hâle getirme ya da tazmin yoluyla giderilebilir. Bu koşul konulmuşsa, koşul gerçekleşinceye kadar ceza infaz kurumunda çektirilir. Zarar giderildiğinde hükümlü, infaz hâkiminin kararıyla derhal salıverilir. Örneğin başkasına ait bir malı alıp geri vermeyen kişinin cezasının ertelenmesi, malın iadesi ya da bedelinin ödenmesi koşuluna bağlanabilir; bu gerçekleşene kadar hükümlü cezaevinde kalır.

Denetim süresi ve yükümlülükler

Cezası ertelenen hükümlü için bir denetim süresi belirlenir. Bu süre bir yıldan az, üç yıldan fazla olamaz. Ayrıca alt sınırı, mahkûm olunan ceza süresinden kısa olamaz. Bir yıl sekiz ay hapis cezası ertelenen kişinin denetim süresi bu nedenle en az bir yıl sekiz ay, en fazla üç yıl olur.

Mahkeme denetim süresi içinde şu yükümlülüklere karar verebilir:

• Bir meslek veya sanat sahibi olmayan hükümlünün bu amaçla bir eğitim programına devam etmesi.
• Meslek veya sanat sahibi hükümlünün bir kamu kurumunda ya da aynı mesleği yapan birinin gözetiminde ücret karşılığında çalıştırılması.
• On sekiz yaşından küçük hükümlünün meslek edinmesi için, gerektiğinde barınma imkânı da olan bir eğitim kurumuna devam etmesi.

Mahkeme hükümlüye rehberlik edecek bir uzman kişi de görevlendirebilir. Bu kişi, hükümlünün kötü alışkanlıklardan kurtulması ve sorumluluk bilinciyle bir hayat sürmesi için öğütte bulunur, eğitim gördüğü ya da çalıştığı yerle görüşür. Hükümlünün davranışlarını, sosyal uyumunu ve sorumluluk bilincindeki gelişmeyi üçer aylık raporlarla infaz hâkimine bildirir. Mahkeme, hükümlünün kişiliğini ve sosyal durumunu dikkate alarak denetim süresinin hiçbir yükümlülük ya da uzman görevlendirilmeden geçirilmesine de karar verebilir.

Denetim süresi kurallara uygun geçmezse

Hükümlü denetim süresi içinde kasıtlı bir suç işlerse ya da kendisine yüklenen yükümlülüklere infaz hâkiminin uyarısına rağmen uymamakta ısrar ederse, ertelenen cezanın kısmen veya tamamen infaz kurumunda çektirilmesine infaz hâkimliği karar verir. Yükümlülüklerdeki tek bir aksama bu sonucu doğurmaz; kanun önce uyarı ve ardından ısrar arar.

Denetim süresi yükümlülüklere uygun ya da iyi hâlli olarak geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır. Bu, ertelenen cezanın artık hiçbir zaman çektirilmeyeceği anlamına gelir.

Erteleme, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasıyla (HAGB) karıştırılmamalıdır. Ertelemede mahkûmiyet hükmü kurulur ve açıklanır; yalnızca cezanın infazı ertelenir. HAGB’de ise hüküm hiç açıklanmaz. Kanun ikisinin birlikte uygulanmasına izin vermez: açıklanması geri bırakılan hükümdeki hapis cezası ertelenemez (CMK m. 231/7).

Yargılamada ve denetim süresinde dikkat edilecekler

Erteleme mahkemenin kanaatine bağlıdır ve kanun bu kanaatin yargılama sürecinde gösterilen pişmanlıktan doğmasını ister. Bu yüzden duruşmalardaki tutum önemlidir. Mağdurun zararını hüküm verilmeden önce gidermek, pişmanlığın somut bir göstergesidir. Mahkeme ertelemeyi zararın giderilmesi koşuluna bağlarsa, önceden yapılmış ödeme cezaevinde geçecek bir süreyi de önler. Ödeme yapıldıysa bunu gösteren belge dosyaya sunulmalıdır.

Erteleme kararından sonra, denetim süresinin ne kadar olduğunu, bir yükümlülük verilip verilmediğini ve uzman kişi görevlendirilip görevlendirilmediğini kararın kendisinden öğrenmek gerekir. Yükümlülüklerin takvimine uyulmalı, bir uyarı alındığında dikkate alınmalıdır. Kanun, ertelenen cezanın çektirilmesi için uyarıya rağmen ısrarı aradığından, uyarıdan sonraki davranış belirleyicidir. Denetim süresi bitmeden kasıtlı bir suç işlenirse, ertelenen ceza da çektirilebilir.

Sık sorulan sorular

Ertelenen ceza sabıka kaydında görünür mü?

Adli Sicil Kanunu’na göre cezanın ertelenmesine ilişkin hükümler adli sicil kaydına alınmadan doğrudan arşive kaydedilir. Arşiv bilgilerini kişinin kendisi, bir soruşturma veya kovuşturma kapsamında savcılıklar ve mahkemeler, yetkili seçim kurulları ve özel kanunlarda gösterilen hâllerde ilgili kamu kurumları isteyebilir.

Denetim süresi içinde taksirli bir suç işlersem erteleme bozulur mu?

Kanun, ertelenen cezanın infaz kurumunda çektirilmesi için denetim süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmesini ya da yükümlülüklere infaz hâkiminin uyarısına rağmen uymamakta ısrar edilmesini arar. Taksirli bir suç bu iki hâlden biri değildir.

Daha önce adli para cezası almıştım. Cezam ertelenebilir mi?

Kanun ertelemeye engel olarak yalnızca kasıtlı bir suçtan dolayı üç aydan fazla hapis cezasına mahkûmiyeti sayar. Doğrudan adli para cezasına mahkûmiyet, kanunun aradığı türden bir hapis cezası değildir. Kısa süreli hapis cezasından çevrilmiş bir adli para cezasında da kanun, uygulamada asıl mahkûmiyetin çevrilen adli para cezası olduğunu belirtir (TCK m. 50/5). Diğer şartlar ve mahkemenin kanaati ayrıca değerlendirilir.

Adli para cezası da ertelenebilir mi?

Hayır. Türk Ceza Kanunu’nun 51. maddesi ertelemeyi yalnızca hapis cezası için düzenler. Bir yıl veya daha az süreli hapis cezası ise şartları varsa ertelenmek yerine adli para cezasına ya da kanunda sayılan diğer seçenek yaptırımlara çevrilebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.