Adli para cezası: nasıl hesaplanır, taksitle ödenebilir mi, ödenmezse ne olur?

Türk Ceza Kanunu’na (TCK) göre suç karşılığında verilen cezalar hapis ve adli para cezasıdır. Adli para cezası, ceza mahkemesinin bir suç nedeniyle verdiği ve Devlet Hazinesine ödenen paradır. Mağdura ödenen bir tazminat değildir; mağdurun zararı ayrıca istenebilir. Trafik cezası gibi idari para cezalarıyla da karıştırılmamalıdır. Bir suç nedeniyle mahkûmiyet kararıyla verildiği için ödenmemesinin sonuçları da farklıdır: ödenmeyen adli para cezası hapse çevrilebilir.

Ceza nasıl hesaplanır

Adli para cezası iki aşamada hesaplanır. Mahkeme önce bir gün sayısı belirler. Bu sayı beş günden az olamaz; kanunda aksine hüküm yoksa yedi yüz otuz günden fazla da olamaz. Ardından bir gün karşılığı ödenecek tutarı takdir eder. Ceza, bu iki sayının çarpımıdır.

Bir gün karşılığı tutar için kanun bir alt ve bir üst sınır koyar. Mahkeme bu sınırlar içinde, kişinin ekonomik durumunu ve diğer şahsi hâllerini göz önünde tutarak karar verir. Sınırlar kanun değişiklikleriyle güncellendiği için güncel tutarlara maddenin yürürlükteki metninden bakmak gerekir. Kararda, esas alınan gün sayısı ile bir gün karşılığı tutar ayrı ayrı gösterilir. Böylece aynı suçu işleyen iki kişiden geliri yüksek olana daha yüksek bir ceza verilebilir.

Adli para cezası bazen suç tanımında doğrudan yer alır, bazen de hapis cezasından çevrilerek ortaya çıkar. Mahkeme bir yıl veya daha az süreli bir hapis cezasına hükmetmişse, bu kısa süreli hapis cezasını şartları varsa adli para cezasına çevirebilir (TCK m. 50).

Adli para cezası, önödemeyle de karıştırılmamalıdır. Yalnız adli para cezası ya da üst sınırı altı ayı aşmayan hapis cezası gerektiren bazı suçlarda, savcılığın bildirdiği tutarı on gün içinde ödeyen kişi hakkında kamu davası hiç açılmaz. Önödeme denen bu yol uzlaştırmaya tabi suçlarda uygulanmaz ve bir mahkûmiyet sonucu değildir (TCK m. 75).

Belli bir tutarı aşmayan adli para cezası mahkûmiyetlerine karşı istinaf yoluna başvurulamaz; sınır kanunda yazılıdır. Hapis cezasından çevrilen adli para cezaları bu kuralın dışındadır ve istinafa götürülebilir (CMK m. 272/3).

Mehil ve taksit imkânı

Cezanın tamamını hemen ödeyemeyecek kişi için kanun iki kolaylık öngörür. Hâkim, kişinin ekonomik ve şahsi hâllerini dikkate alarak:

• Hükmün kesinleştiği tarihten itibaren bir yılı geçmeyen bir ödeme süresi (mehil) verebilir,
• Ya da cezanın taksitlerle ödenmesine karar verebilir. Taksit süresi iki yılı geçemez ve taksit sayısı dörtten az olamaz.

Örneğin hâkim, cezanın on altı ay içinde sekiz eşit taksitte ödenmesine karar verebilir; taksit süresi iki yılı aşmadığı ve taksit sayısı dörtten az olmadığı için bu kanuna uygundur.

Taksit kararı verilmişse hükümde şu uyarı da yer alır: taksitlerden biri zamanında ödenmezse kalan kısmın tamamı tahsil edilir ve ödenmeyen adli para cezası hapse çevrilir. Tek bir taksidin aksatılması bu yüzden bütün planı bozar.

Mehil ve taksit kararını hükmü veren hâkim verir. Ekonomik durumu ödemeye elverişli olmayan sanığın bu talebini yargılama sırasında ileri sürmesi ve gelirini gösteren belgeleri sunması yararlı olur.

Hükümde taksit öngörülmemişse infaz aşamasında daha sınırlı bir imkân vardır. Bir ay içinde cezanın üçte birini ödeyen hükümlünün isteği üzerine, kalan kısım birer ay arayla iki eşit taksitte ödenebilir. İlk taksit süresinde ödenmezse ikinci takside ilişkin izin hükümsüz kalır.

Ödeme emri ve ödenmeyen cezanın sonucu

Hüküm kesinleşince ilam Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir. Savcı otuz gün içinde hükümlüye bir ödeme emri tebliğ eder. Ceza, bu ödeme emrinde belirtilen süre içinde ödenmelidir.

Ödenmezse Cumhuriyet savcısının kararıyla ödenmeyen kısma karşılık gelen gün sayısı hapis cezasına çevrilir. Hükümlü önce kamuya yararlı bir işte çalıştırılır; iki saat çalışma bir güne sayılır. Günlük çalışma süresi en az iki, en fazla sekiz saat olmak üzere denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenir. Hükümlü programa ya da görevlilerin uyarılarına uymazsa, çalıştığı günler düşüldükten sonra kalan kısım açık ceza infaz kurumunda çektirilir.

Bir örnekle hesaplayalım. Yüz gün üzerinden belirlenen cezanın yarısını ödemiş kişinin ödenmeyen kısmı elli güne karşılık gelir. Bu elli gün hapse çevrilir ve kamuya yararlı işte yüz saat çalışılarak karşılanır. Günlük çalışma iki saat belirlenirse çalışma elli gün, sekiz saat belirlenirse on üç gün sürer.

Bu sonuç, mahkeme ilamında yazılı olmasa bile uygulanır. Hapse çevirmenin bazı sınırları da vardır:

• Adli para cezası yerine çektirilen hapis süresi üç yılı, birden fazla hükümle verilen adli para cezalarında beş yılı geçemez.
• Adli para cezasından çevrilen hapsin infazı kural olarak ertelenemez ve bu hapiste koşullu salıverilme uygulanmaz. Yani kişi erken salıverilmeden yararlanamaz; cezaevinden daha önce çıkmanın yolu kalan tutarı ödemektir.
• Hak yoksunlukları bakımından esas alınan, hapse çevrilmiş olsa bile adli para cezasıdır.

Çektirilen hapis ya da yapılan çalışma cezanın tamamını karşılamazsa, kalan kısmın tahsili için ilam mahallin en büyük mal memuruna gönderilir ve 6183 sayılı Kanun’a göre tahsil edilir.

Dikkat edilecek noktalar

Ödeme emrinin tebliğ edildiği tarihi ve emirde yazan süreyi not edin. Adresiniz değiştiyse mahkemeye ya da başsavcılığa bildirin; bildirilmezse hükümde gösterilen adrese yapılan tebligat geçerli sayılır (5275 sayılı Kanun m. 20). Taksit kararı verilmişse taksit tarihlerini takip edin; bir taksidin bile aksaması kalan tutarın tamamının istenmesine ve hapse çevirmeye yol açar. Ödeme yapıldığında makbuzu saklayın; infaz dosyası kapanana kadar ödemenin kanıtı bu belgedir.

Sık sorulan sorular

Ödeme emrine rağmen ödemezsem doğrudan cezaevine mi girerim?

Hayır. Ödenmeyen kısım hapse çevrilir, ancak kanun önce kamuya yararlı bir işte çalıştırmayı öngörür; iki saat çalışma bir gün hapis yerine geçer. Hükümlü kendisi için hazırlanan programa ya da denetimli serbestlik görevlilerinin uyarılarına uymazsa, çalıştığı günler düşülerek kalan kısım açık ceza infaz kurumunda çektirilir.

Ceza hapse çevrildikten sonra ödeme yaparsam ne olur?

Hükümlü, hapiste kaldığı ya da kamuya yararlı işte çalıştığı günler dışındaki günlere karşılık gelen parayı öderse hapisten çıkarılır veya çalışma yükümlülüğü sona erer. Yani ceza hapse çevrildikten sonra da kalan tutarı ödeyerek infazı bitirmek mümkündür.

Çocuğa verilen adli para cezası ödenmezse hapse çevrilir mi?

Hayır. Çocuklar hakkında hükmedilen adli para cezası ödenmezse hapse çevrilemez. Bu durumda ceza, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun’a göre tahsil edilmek üzere mahallin en büyük mal memuruna gönderilir.

Adli para cezası sabıka kaydında görünür mü?

Adli Sicil Kanunu’na göre adli para cezasına mahkûmiyet hükümleri, adli sicil kaydına alınmadan doğrudan arşive kaydedilir. Arşiv kaydı ise yalnızca kanunda sayılan kişi ve kurumlarca, belirli amaçlarla istenebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.