Haksız tutuklama tazminatı: kimler, ne zaman, nereye başvurur?

Kısaca

• Kanuna aykırı yakalanan, tutuklanan ya da tutuklandıktan sonra beraat eden kişi Devletten maddi ve manevi tazminat isteyebilir.
• İstem, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır.
• Beraat, kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve fazla tutulma hâllerinde istemi Tazminat Komisyonu inceler.
• Af, şikâyetten vazgeçme ya da uzlaşma nedeniyle dosyası kapanan kişi tazminat isteyemez.

Bir ceza soruşturmasında gözaltına alınmak ya da tutuklanmak, sonradan suçsuz olduğu anlaşılan kişi için telafisi zor bir zarardır. İş kaybedilir, aile dağılır, itibar zedelenir. Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) bu durumlar için Devletin tazminat ödemesini öngörür. Kanun buna “koruma tedbirleri nedeniyle tazminat” der; halk arasında haksız tutuklama tazminatı olarak bilinir. 2024’te yürürlüğe giren 7499 sayılı Kanun, başvurunun yapılacağı yeri önemli ölçüde değiştirdi.

Hangi durumlarda tazminat istenebilir?

CMK 141. madde, suç soruşturması veya kovuşturması sırasında tazminat istenebilecek hâlleri tek tek sayar. Bunların başlıcaları şunlardır:

• Kanunda belirtilen koşullar dışında yakalanmak, tutuklanmak ya da tutukluluğun devamına karar verilmesi,
• Kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmamak,
• Kanuni hakları hatırlatılmadan veya bu haklardan yararlandırılmadan tutuklanmak,
• Kanuna uygun tutuklandığı hâlde makul sürede yargılama merciine çıkarılmamak ve bu sürede hakkında hüküm verilmemek,
• Yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına ya da beraatine karar verilmek,
• Gözaltında ve tutuklulukta geçen sürenin hükümlülük süresinden fazla olması,
• Yakalama nedenlerinin ve suçlamanın kendisine açıklanmaması ya da yakalanmanın yakınlarına bildirilmemesi,
• Arama kararının ölçüsüz biçimde uygulanması,
• Eşyaya veya malvarlığına koşulları oluşmadan el konulması, korunması için gerekli tedbirlerin alınmaması, amaç dışı kullanılması ya da zamanında geri verilmemesi.

2024 değişikliğiyle listeye yeni bir hâl eklendi. Konutu terk etmeme ya da bağımlılık tedavisi için hastaneye yatırılma gibi adli kontrol yükümlülükleri uygulanan kişi hakkında sonradan kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilirse, bu kişi de tazminat isteyebilir.

Bu hâllerde kişi, uğradığı her türlü maddi ve manevi zararı Devletten isteyebilir. Maddi zarar kaybedilen kazanç ya da yapılan giderler gibi parayla ölçülebilen kayıplardır. Manevi zarar ise yaşanan üzüntü ve itibar kaybının karşılığıdır. Kovuşturmaya yer olmadığı, beraat ya da fazla tutulma kararlarını veren merci, ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirir ve bu husus karara yazılır.

Başvuru süresi

Tazminat istemi, karar veya hükmün kesinleştiğinin ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay içinde yapılmalıdır. Bu tebliğ hiç yapılmasa bile, kararın kesinleşme tarihini izleyen bir yıl geçtikten sonra istemde bulunulamaz. Süreler kısa olduğundan, beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararının kesinleştiği tarih mutlaka öğrenilmelidir.

Başvuruya hazırlanırken zararı gösteren belgeler erkenden toplanmalıdır. Tutuklulukta geçen sürenin başlangıç ve bitiş tarihlerini gösteren yazılar, tutuklanmadan önceki gelir durumunu gösteren bordro, vergi kaydı ya da iş sözleşmesi, işten çıkarılma belgesi ve tutukluluk nedeniyle yapılan zorunlu giderlerin makbuzları bunların başında gelir. Maddi zararın miktarı bu belgelere göre belirlenir; belgesiz talep edilen kalemlerin ispatı güçleşir.

Nereye başvurulur?

Kural olarak istem, zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesine yapılır. Tazminata konu işlem bu mahkemeyle ilgiliyse ve aynı yerde başka ağır ceza dairesi yoksa, en yakın yer ağır ceza mahkemesi görevlidir.

1 Haziran 2024’ten itibaren önemli bir ayrım vardır. Kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı, gözaltı ve tutukluluğun hükümlülük süresinden fazla olması ve yukarıda anlatılan adli kontrol sonrası beraat hâllerinde istem, 6384 sayılı Kanun hükümlerine göre Tazminat Komisyonunca incelenir. Bu kapsamdaki istemler ağır ceza mahkemesine yapılmışsa dosya Komisyona gönderilir ve istemin ağır ceza mahkemesine yapıldığı tarih esas alınır. Komisyona başvurunun ayrıntıları 6384 sayılı Kanun’da düzenlenmiştir. Kanuna aykırı yakalama, ölçüsüz arama ya da usulsüz el koyma gibi diğer hâllerde ise başvuru yine ağır ceza mahkemesine yapılır.

Mahkemede süreç nasıl işler?

Dilekçede istemde bulunanın açık kimliği ve adresi, zarara yol açan işlem ile zararın niteliği ve miktarı yazılmalı, bunlara ilişkin belgeler eklenmelidir. Bilgi veya belgeler eksikse mahkeme bir ay içinde tamamlanmasını ister; tamamlanmazsa istem reddedilir.

Mahkeme dilekçeyi ve belgeleri Hazine temsilcisine tebliğ eder ve beyan ve itirazlarını iki hafta içinde yazılı bildirmesini ister. Gerekli araştırmayı yapar ya da hâkimlerinden birine yaptırır ve kararını duruşmalı olarak verir. Usulüne uygun çağrıya rağmen istemde bulunan ya da Hazine temsilcisi gelmezse yokluklarında karar verilebilir.

Kimler tazminat isteyemez?

CMK 144. madde, kanuna uygun olarak yakalanan, adli kontrol altına alınan veya tutuklanan kişilerden bazılarının tazminat isteyemeyeceğini söyler:

• Gözaltı ve tutukluluk süresi başka bir mahkûmiyetinden indirilenler,
• Sonradan yürürlüğe giren lehe bir kanun nedeniyle tazminat isteyebilecek duruma gelenler,
• Af, şikâyetten vazgeçme veya uzlaşma gibi nedenlerle kovuşturmaya yer olmadığına, davanın düşmesine ya da kamu davasının ertelenmesine karar verilenler,
• Kusur yeteneği bulunmadığı için ceza verilmesine yer olmadığına karar verilenler,
• Adli makamlar önünde gerçeğe aykırı beyanla suç işlediğini ya da suça katıldığını bildirerek gözaltına alınmasına, adli kontrol altına alınmasına veya tutuklanmasına neden olanlar.

Ödenen tazminat bazı hâllerde geri alınır. Kovuşturmaya yer olmadığı kararı sonradan kaldırılarak mahkûm edilen kişiye ödenen tazminatın mahkûmiyet süresine ilişkin kısmı, savcının istemiyle aynı mahkemenin kararıyla geri alınır. Gözaltı veya tutuklama bir iftira ya da yalan tanıklık yüzünden olmuşsa, Devlet ödediği tazminatı buna yol açanlardan isteyebilir.

Sık sorulan sorular

Tutuklandım ama sonra mahkûm oldum; yine de tazminat isteyebilir miyim?

Bazı durumlarda evet. Gözaltında ve tutuklulukta geçen süre, sonunda verilen hükümlülük süresinden fazlaysa ya da işlenen suç için kanunda yalnızca para cezası öngörüldüğü için sonuçta para cezası verilmişse tazminat istenebilir. Ancak tutuklulukta geçen süre başka bir mahkûmiyetten indirilmişse kanun tazminat istenmesine izin vermez.

Tazminatı hâkime ya da savcıya karşı dava açarak isteyebilir miyim?

Hayır. Soruşturma ve kovuşturma sırasında hâkim ve Cumhuriyet savcılarının kararları veya işlemleri nedeniyle açılacak tazminat davaları, kişisel kusur ya da haksız fiil iddiası olsa bile ancak Devlet aleyhine açılabilir. Devlet, ödediği tazminat nedeniyle görevinin gereklerine aykırı hareket ederek görevini kötüye kullanan hâkim ve savcılara bir yıl içinde rücu eder.

Tazminat kararına karşı hangi yola gidilir?

Ağır ceza mahkemesinin kararına karşı istemde bulunan, Cumhuriyet savcısı ya da Hazine temsilcisi istinaf yoluna başvurabilir. Bölge adliye mahkemesi incelemeyi öncelikle ve ivedilikle yapar; kararı yerinde görmezse işin esası hakkında karar verir. Bölge adliye mahkemesinin bu karar kesindir, dosya Yargıtay’a gitmez.

Mahkeme kararı kesinleşince tazminat ne zaman ödenir?

Tazminat kararı kesinleşmeden icra takibine konulamaz. Kesinleşen kararda hükmedilen tazminat ve vekâlet ücreti, davacının ya da vekilinin yazılı olarak bildirdiği banka hesabına bildirimden itibaren otuz gün içinde ödenir. Bu süre içinde ödeme yapılmazsa karar genel hükümlere göre icra edilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.