Deneme süresi en fazla ne kadar olur, bu sürede işten çıkarılan işçinin hakları nelerdir?

Yeni bir işe başlayan işçi, işin ve işyerinin kendisine uygun olup olmadığını görmek ister. İşveren de işçinin işi gereği gibi yapıp yapamayacağını anlamak ister. Deneme süresi bu ihtiyaca cevap verir. İş Kanunu, iş sözleşmelerinin deneme süreli olarak da kurulabileceğini kabul eder (m. 9) ve deneme süresinin kurallarını 15. maddede düzenler.

Deneme süresi sözleşmeyle kararlaştırılır

Deneme süresi kendiliğinden işlemeye başlamaz. Kanun, deneme süresinden ancak taraflar iş sözleşmesine bir deneme kaydı koymuşsa söz eder. Sözleşmede böyle bir kayıt yoksa, işin ilk günlerinde de genel kurallar uygulanır. İşveren, sözleşmede bulunmayan bir deneme süresine dayanarak işçiyi bildirimsiz çıkaramaz.

Deneme kaydının yazılı bir sözleşmede yer alması, ileride doğabilecek tartışmalarda ispatı kolaylaştırır. İşçinin işe başlarken imzaladığı belgeleri saklaması, deneme süresinin ne zaman başlayıp ne zaman bittiğini göstermek açısından da önemlidir.

Yazılı sözleşme yapılmamışsa kanun işverene ayrı bir yükümlülük getirir: işveren en geç iki ay içinde çalışma koşullarını, çalışma süresini, temel ücreti, ücret ödeme dönemini ve fesih hâlinde uyulacak hükümleri gösteren yazılı bir belge vermelidir. Sözleşme iki ay dolmadan sona ererse, bu bilgilerin en geç sona erme tarihinde işçiye yazılı olarak verilmesi zorunludur (m. 8). Deneme süresi çoğu zaman bu iki aylık dönemin içinde kaldığından, bu kural deneme süresinde ayrılan işçiler için de önem taşır.

En çok iki ay, toplu sözleşmeyle dört ay

Kanuna göre deneme süresi en çok iki ay olabilir. Bu süre ancak toplu iş sözleşmesiyle, en fazla dört aya kadar uzatılabilir. Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmelerinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin konuları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası ya da sendika üyesi olmayan bir işveren arasında yapılan sözleşmedir (6356 sayılı Kanun m. 2).

Bu nedenle işçi ile işveren arasında yapılan bireysel iş sözleşmesine iki aydan uzun bir deneme süresi yazılması, kanunun sınırını genişletmez. Taraflar iki aydan kısa bir süre kararlaştırabilir; örneğin bir aylık deneme süresi geçerlidir.

Deneme süresinde fesih

Deneme süresi içinde işçi de işveren de sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmadan ve tazminat ödemeden feshedebilir. Bildirim süresi, normalde fesihten önce karşı tarafa tanınması gereken ve işçinin kıdemine göre iki ile sekiz hafta arasında değişen süredir (m. 17). Deneme süresinde bu süreye uyulması gerekmez; bu yüzden ihbar tazminatı da doğmaz. Fesih tarihinin ve sözleşmeyi kimin sona erdirdiğinin sonradan tartışılmaması için fesih bildiriminin yazılı yapılması ve bir örneğinin saklanması yerinde olur.

Kıdem tazminatı da bu dönemde gündeme gelmez. Kıdem tazminatı her tam çalışma yılı için hesaplanır ve en az bir yıllık çalışmayı gerektirir; deneme süresi ise en çok dört ay olabilir. İş güvencesi açısından da benzer bir durum vardır. İşe iade isteyebilmek için en az altı aylık kıdem gerekir (m. 18). Deneme süresindeki bir işçi çoğu durumda bu kıdemi henüz doldurmamış olur.

Bununla birlikte deneme süresindeki fesih hakkı sınırsız değildir. İş Kanunu’nun 5. maddesi, iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep gibi sebeplere dayalı ayrım yapılmasını yasaklar. İşveren, biyolojik ya da işin niteliğine ilişkin sebepler zorunlu kılmadıkça, sözleşmenin sona ermesinde de cinsiyet veya gebelik nedeniyle farklı işlem yapamaz. Bu kurallara aykırı davranılırsa işçi, dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat ile yoksun bırakıldığı hakları isteyebilir. Aykırılığı ispat yükü kural olarak işçidedir; ancak işçi bir ihlalin varlığını güçlü biçimde gösteren bir durum ortaya koyarsa, ihlal olmadığını işveren ispat etmek zorunda kalır.

Çalışılan günlerin ücreti, sigorta ve izin

Deneme süresinde sözleşme sona erse bile işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır (m. 15). Kanun, sözleşmenin sona ermesinde işçinin ücretinin ve para ile ölçülebilen diğer menfaatlerinin tam olarak ödenmesini zorunlu tutar (m. 32). Deneme süresi, ücretin düşük ödenebileceği ya da hiç ödenmeyebileceği bir dönem değildir.

Sigorta bakımından da deneme süresinin ayrı bir yeri yoktur. Sigortalılık, işçinin çalışmaya başladığı tarihte başlar (5510 sayılı Kanun m. 7) ve işveren işçiyi kural olarak işe başlamadan önce bildirmek zorundadır (m. 8). İşe giriş tarihinizi e-Devlet üzerinden alabileceğiniz sigorta hizmet dökümünden kontrol edebilirsiniz; bu tarih, deneme süresinin ve ileride kıdeminizin hesabında da işe yarar.

Deneme süresi, işçinin kıdeminden de sayılır. Yıllık ücretli izin hakkı için gereken bir yıllık çalışma hesaplanırken deneme süresi de bu süreye dahil edilir (m. 53). Kıdem tazminatında da süre, işçinin işe başladığı tarihten itibaren hesaplanır (1475 sayılı Kanun m. 14).

Deneme süresi bittikten sonra

Deneme süresi fesih olmadan sona ererse iş sözleşmesi olağan biçimde devam eder. Bu andan itibaren taraflar sözleşmeyi bildirimsiz ve tazminatsız feshetme imkânını kaybeder. Süre dolduktan sonra yapılan bir fesihte işveren, deneme süresine dayanarak bildirim süresi ve tazminat yükümlülüğünden kurtulamaz. Belirsiz süreli sözleşmeyi feshetmek isteyen taraf, haklı bir neden yoksa bildirim süresine uymak zorundadır. İşçi ayrıca altı aylık kıdemi doldurduğunda, diğer şartlar da varsa iş güvencesinden yararlanmaya başlar.

Sık sorulan sorular

Deneme süresinde sigortasız çalıştırılabilir miyim?

Hayır. Sigortalılık, çalışmaya başlanan tarihte başlar ve işveren işçiyi kural olarak işe başlamadan önce sigortalı işe giriş bildirgesiyle Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmek zorundadır. Kanun deneme süresi için bir istisna öngörmez. Bildirim zamanına ilişkin bazı istisnalar ise vardır; örneğin inşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirim en geç çalışmaya başlanan gün yapılabilir.

Deneme süresinde ben ayrılmak istersem işverene tazminat öder miyim?

Hayır. Deneme süresindeki fesih hakkı her iki taraf için de geçerlidir. İşçi de bu süre içinde sözleşmeyi bildirim süresine uymadan ve tazminat ödemeden sona erdirebilir. Çalıştığı günlerin ücretini isteme hakkı da devam eder.

Sözleşmemde deneme süresi yazmıyor. İşveren deneme süresindesin diyerek beni bildirimsiz çıkarabilir mi?

Deneme süresi, tarafların iş sözleşmesine koyduğu bir kayıtla doğar. Böyle bir kayıt yoksa deneme süresinden söz edilemez. Bu durumda fesih için bildirim süresi gibi genel kurallar uygulanır; bildirim süresine uyulmadan yapılan fesihte ihbar tazminatı gündeme gelir.

Deneme süresi sözleşmeye üç ay olarak yazılmışsa ne olur?

Kanun, bireysel iş sözleşmesiyle kararlaştırılabilecek deneme süresini en çok iki ay olarak belirler; dört aya kadar uzatma yalnızca toplu iş sözleşmesiyle mümkündür. Bu yüzden toplu iş sözleşmesine dayanmayan bir deneme kaydı, iki aylık sınırın ötesinde bildirimsiz ve tazminatsız fesih imkânı sağlamaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.