Ayıplı mal aldım: tüketicinin seçimlik hakları ve süreler

Kısaca

• Tüketici ayıplı malda sözleşmeden dönme, bedelden indirim, ücretsiz onarım ya da ayıpsız benzeriyle değiştirme haklarından birini seçer.
• Teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir.
• Onarım ya da değişim talebi en fazla otuz iş günü içinde yerine getirilmelidir; konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda süre altmış iş günüdür.
• Daha uzun bir süre öngörülmemişse ayıplı maldan sorumluluk teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir.

Yeni aldığınız buzdolabı ilk hafta soğutmayı bırakıyor ya da internette “deri” diye satılan çanta suni çıkıyor. Bu durumlarda elinizde olan mal, kanunun diliyle ayıplı maldır. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, böyle bir malı alan kişiye satıcıdan neler isteyebileceğini tek tek sayar ve bu hakları sürelere bağlar.

Bu hükümler, tüketici ile satıcı arasındaki alışverişlere uygulanır. Tüketici, ticari veya mesleki olmayan amaçlarla hareket eden kişidir; evine televizyon alan kişi tüketicidir, dükkânı için yazar kasa alan esnaf ise kural olarak değildir. Satıcı da ticari veya mesleki amaçla mal satan kişidir. İki komşu arasındaki ikinci el satış bu kanunun değil, Türk Borçlar Kanunu’nun genel hükümlerinin konusudur.

Hangi mal ayıplı sayılır

Kanunun 8. maddesine göre ayıplı mal, teslim edildiği anda sözleşmeye aykırı olan maldır. Bu aykırılık birkaç biçimde ortaya çıkabilir. Mal, kararlaştırılan örnek ya da modele uymayabilir veya taşıması gereken nitelikleri taşımayabilir. Ambalajında, etiketinde, kullanma kılavuzunda, internet sayfasında ya da reklamında yazan özelliklerden birini taşımayan mal da ayıplıdır. Aynı türdeki malların kullanım amacını karşılamayan ya da tüketicinin makul olarak beklediği faydayı azaltan maddi, hukuki veya ekonomik eksiklikler de bu kapsama girer.

Kanun iki durumu daha sözleşmeye aykırı ifa sayar: malın kararlaştırılan sürede teslim edilmemesi ve kurulumu satıcı tarafından ya da onun sorumluluğunda yapılan malın gereği gibi kurulmaması. Kurulumu tüketicinin yapacağı mallarda, kurulum talimatındaki yanlışlık nedeniyle hatalı kurulum yapılmışsa yine sözleşmeye aykırılık vardır.

Bazı ayıplar sonradan ortaya çıkar. Kanun bu noktada tüketiciyi korur: teslimden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların teslim tarihinde var olduğu kabul edilir ve malın ayıplı olmadığını ispat etmek satıcıya düşer (m. 10). Bu kural, malın ya da ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Sözleşme kurulurken ayıbı bilen ya da bilmesi kendisinden beklenen tüketici ise o ayıba dayanamaz. Satışa sunulan ayıplı mallara, ayıbı açıklayan bir etiket konulması ve bu bilginin tüketiciye verilmesi zorunludur.

Dört seçimlik hak

Malın ayıplı olduğu anlaşılınca tüketici, 11. maddede sayılan şu haklardan birini seçer:

1. Malı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönmek, yani parasını geri istemek.
2. Malı elinde tutup ayıp oranında bedelden indirim istemek.
3. Aşırı masraf gerektirmiyorsa, bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere malın ücretsiz onarılmasını istemek.
4. İmkân varsa, malın ayıpsız bir benzeriyle değiştirilmesini istemek.

Seçim tüketiciye aittir ve satıcı, tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Kanun seçimlik haklar arasında bir sıra öngörmez; bu yüzden “önce servise göndermemiz gerekiyor” cevabı, tüketicinin parasını geri istemesine tek başına engel değildir. Onarım ya da değişimin satıcı için orantısız bir güçlük doğuracağı durumlarda ise tüketici sözleşmeden dönme veya indirim haklarından birini kullanabilir. Orantısızlık değerlendirilirken malın ayıpsız değerine, ayıbın önemine ve diğer hakların tüketici için sorun yaratıp yaratmayacağına bakılır.

Ücretsiz onarım ve değişim talepleri yalnız satıcıya değil, üreticiye ve ithalatçıya da yöneltilebilir. Bu iki hak bakımından üçü birlikte, yani müteselsilen sorumludur: tüketici dilediğinden talepte bulunabilir. Üretici veya ithalatçı, ayıbın mal piyasaya sürüldükten sonra doğduğunu ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Dönme ya da indirim hakkı seçildiğinde, ödenen bedelin tamamı veya indirim tutarı tüketiciye derhâl iade edilir. Hakların kullanılması için yapılan bütün masraflar, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getiren tarafa aittir. Tüketici, seçimlik haklardan biriyle birlikte Türk Borçlar Kanunu’na göre tazminat da isteyebilir. Örneğin ayıplı bir ısıtıcının yol açtığı yangın zararı, bedel iadesinden ayrı olarak talep edilebilir.

Onarım ve değişim için süreler

Tüketici onarım ya da değişimi seçerse, bu talep satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltildiği tarihten itibaren en fazla otuz iş günü içinde yerine getirilmelidir. Konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre altmış iş günüdür. Bakanlığın çıkardığı yönetmeliğin ekindeki listede yer alan mallarda ise ücretsiz onarım, o yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi içinde yapılır. Süre aşılırsa tüketici diğer seçimlik haklarını kullanmakta serbesttir; onarımı bekledikten sonra parasını geri istemeye karar verebilir.

Talebin hangi tarihte yapıldığı bu yüzden önemlidir. Servis fişi, iade formu, e-posta ya da noter ihtarnamesi gibi tarihli bir belgeyle talepte bulunmak, sürenin ne zaman dolduğunu sonradan tartışmasız hâle getirir.

Zamanaşımı ve dikkat edilecek noktalar

Kanunun 12. maddesine göre, kanunda veya sözleşmede daha uzun bir süre öngörülmemişse, ayıplı maldan sorumluluk teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Ayıp sonradan ortaya çıkmış olsa bile süre teslimden başlar. Konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre beş yıldır. Satıcı ayıbı ağır kusurla ya da hileyle gizlemişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz.

Zamanaşımı, süre dolduktan sonra açılan davada karşı taraf bunu ileri sürerse talebin dinlenmemesi demektir. Garanti belgesinde yazan süreyi bu iki yıllık süreyle karıştırmamak gerekir; ayıplı maldan sorumluluk için 12. maddedeki süreye bakılır.

Ayıbı fark ettiğinizde malın fotoğrafını çekin, satıcıyla yazışmalarınızı saklayın ve hangi hakkı kullandığınızı açıkça yazarak bildirin. Satıcı talebinizi karşılamazsa, uyuşmazlığın değerine göre tüketici hakem heyetine ya da tüketici mahkemesine başvurulur; bu yolları ayrı bir yazıda ele alıyoruz. İnternetten alınan mallarda ayrıca on dört günlük cayma hakkı vardır; cayma hakkı ayıp şartına bağlı olmayan, ayrı bir haktır.

Sık sorulan sorular

Satıcı, 'üreticiye ya da servise başvurun' diyerek beni geri çevirebilir mi?

Seçimlik haklar öncelikle satıcıya karşı kullanılır ve satıcı tüketicinin seçtiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür. Ücretsiz onarım ve ayıpsız misliyle değiştirme taleplerinde ise üretici ve ithalatçı da satıcıyla birlikte sorumludur; tüketici bu iki hakkı onlara da yöneltebilir. Satıcının sizi yalnızca servise yönlendirmesi, kendi sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

İkinci el bir malda da bu haklar geçerli mi?

Satıcı ticari veya mesleki amaçla satış yapıyorsa, ikinci el satışlar da kanunun kapsamındadır. Bu satışlarda satıcının sorumluluğu bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda üç yıldan az olamaz. Satılırken ayıbı etiket ya da fatura üzerinde açıkça belirtilmiş bir mal için, o ayıp yüzünden seçimlik haklar kullanılamaz.

Fişi ya da faturayı kaybettim, yine de hak arayabilir miyim?

Kanun, seçimlik hakların kullanılmasını faturanın ibrazı şartına bağlamaz; ancak malı o satıcıdan, hangi tarihte aldığınızı ispat etmeniz gerekir. Kart ekstresi, sipariş kaydı, garanti belgesi veya satıcıyla yazışmalar bu konuda işe yarar. Teslim tarihi, hem altı aylık ispat kolaylığı hem de iki yıllık zamanaşımı açısından belirleyicidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.