Yurt dışı hizmet borçlanması: kimler yapabilir, nasıl başvurulur, aylık ne zaman bağlanır?

Kısaca

• Yurt dışında on sekiz yaşından sonra ve Türk vatandaşı olarak geçen belgelendirilmiş sigortalılık süreleri borçlanılabilir.
• Başvuru SGK'ya yapılır; borç, tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde ödenmelidir.
• Aylık için yurda kesin dönüş, borcun tamamının ödenmesi ve ödemeden sonra yazılı istekte bulunulması gerekir.

Yurt dışında çalışmış bir Türk vatandaşının orada geçen yılları, kendiliğinden Türkiye’deki emeklilik hesabına girmez. 3201 sayılı Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun, bu sürelerin parası ödenerek Türkiye’deki sigortalılığa sayılmasını sağlar. Uygulamada buna yurt dışı hizmet borçlanması denir.

Hangi süreler, kimler için borçlanılabilir

Kanunun 1. maddesi borçlanılabilecek süreleri üç grupta sayar:

• Yurt dışında geçen ve belgelendirilen sigortalılık süreleri,
• Bu sigortalılık sürelerinin arasında ya da sonunda kalan, her biri bir yıla kadar olan işsizlik süreleri,
• Yurt dışında ev kadını olarak geçen süreler.

Bu sürelerin on sekiz yaş doldurulduktan sonra ve Türk vatandaşı olarak geçmiş olması gerekir. Ayrıca aynı süreler için Kanunda sayılan Türk sosyal güvenlik kuruluşlarına prim ödenmemiş olmalıdır. Borçlanma isteğe bağlıdır; kişi talep etmedikçe yapılmaz.

Kanundan Türk vatandaşları yararlanır. Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni alarak vatandaşlıktan ayrılanlar da, Türk vatandaşı oldukları dönemde yurt dışında geçen süreleri için bu haktan yararlanabilir. Yurt dışında çalışırken ya da yurda kesin dönüş yaptıktan sonra ölenlerin Türk vatandaşı olan hak sahipleri de başvurabilir.

Kanundan yararlanamayacak olanlar da sayılmıştır. Kendilerine ya da hak sahiplerine Türk sosyal güvenlik kanunlarına göre aylık bağlanmış olanlar ve aylık için başvurup aylığa hak kazanmış durumda bulunanlar bu Kanundan yararlanamaz (m. 8). Sosyal güvenlik sözleşmeleri uygulanarak kısmi aylık bağlanmış olanlar ise borçlarını ödemek şartıyla bu aylığı tam aylığa çevirtebilir (m. 9).

Başvuru, sürenin tespiti ve ödeme

Başvuru Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) yapılır. Borçlanılacak gün sayısı, kişinin sunduğu ve yurt dışındaki sigortalılığını gösteren belgelerdeki tarihlere göre hesaplanır. Hesap, belgelerde kayıtlı son tarihten geriye doğru yapılır; bu hesapta bir yıl 360 gün, bir ay 30 gün sayılır.

Borç tutarı, başvuru tarihinde geçerli olan prime esas günlük kazancın alt ve üst sınırları arasında kişinin seçeceği bir günlük kazanç üzerinden hesaplanır. Bu sınırlar her dönem yeniden belirlendiği için tutar da başvuru tarihine göre değişir. Kanun, borçlanma tutarına esas alt sınırı farklı belirleme yetkisini Cumhurbaşkanına vermiştir.

Borç, tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde ödenmelidir. Bu süre, Türkiye’deki askerlik ve doğum borçlanmalarındaki bir aylık süreden farklıdır. Üç ay içinde ödemeyenler için yeniden başvuru gerekir. Ödenen gün sayısı prim ödeme gün sayısına ve prime esas kazanca dahil edilir.

Borçlanılan süre nasıl sayılır

Yurt dışı borçlanmasıyla kazanılan süreler, 5510 sayılı Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi kapsamında geçmiş sigortalılık süresi kabul edilir. Bu bent, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanları, yani halk arasındaki adıyla eski Bağ-Kur’luları kapsar. Bu kural 1 Ağustos 2019’dan beri uygulanmaktadır. O tarihten önce borçlanma talebinde bulunup borcunu yasal süresinde ödeyenlerin sürelerinin hangi statüde değerlendirileceği ve borç tutarı için önceki hükümler esas alınır (geçici m. 9).

Türkiye’de sigortalılığı olan kişi, sigorta girişinden önceki yurt dışı sürelerini borçlanırsa sigortalılık başlangıç tarihi borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülür. Türkiye’de hiç sigortalılığı bulunmayan kişinin sigortalılık başlangıcı ise borcunu tamamen ödediği tarihten, borçlandığı gün sayısı kadar geriye götürülerek bulunur.

Sosyal güvenlik sözleşmesi yapılmış ülkelerdeki hizmetlerini borçlananlar için, o ülkede ilk kez çalışmaya başlanan tarih kural olarak Türkiye’deki ilk işe giriş tarihi sayılmaz. Ancak sözleşmede, âkit ülke sigortasına giriş tarihinin Türk sigortasına giriş tarihi sayılacağına dair özel bir hüküm varsa, o ülkede ilk çalışmaya başlanan tarih ilk işe giriş tarihi kabul edilir. Hangi ülkeyle nasıl bir sözleşme olduğu bu yüzden sonucu doğrudan etkiler.

Aylık bağlanması ve kesilmesi

Borçlanılan sürelere dayanarak aylık bağlanabilmesi için Kanunun 6. maddesi üç şart arar: yurda kesin dönüş yapılmış olması, tahakkuk ettirilen borcun tamamının ödenmiş olması ve borç ödendikten sonra yazılı istekte bulunulması. Şartları taşıyanların aylığı, yazılı istek tarihini takip eden ay başından itibaren bağlanır.

Aylık bağlandıktan sonra yurt dışında yeniden yabancı ülke mevzuatına tabi çalışan ya da ikamete dayalı bir sosyal sigorta veya sosyal yardım ödeneği almaya başlayanların aylığı, çalışmaya ya da ödenek almaya başladıkları tarihten itibaren kesilir. Yönetmelikle belirlenen kısa süreli çalışmalar aylığın kesilmesine yol açmaz. Türkiye’de sigortalı olarak çalışmaya başlayanlar hakkında ise 5510 sayılı Kanunun sosyal güvenlik destek primine ilişkin hükümleri uygulanır.

Transfer edilen primler ve zorunlu göç

Bazı ülkelerle yapılan anlaşmalar, Türk vatandaşları adına yabancı sosyal güvenlik kurumlarına yatırılmış primlerin Türkiye’ye transferini mümkün kılar. Transfer edilen primlere ait sürelerin tamamını bu Kanuna göre borçlanıp borcunu ödeyen kişiye transfer edilen primlerin tamamı, bir kısmını borçlanana ise borçlandığı süreye isabet eden kısım iade edilir (m. 10). İade, transfer tarihindeki kur üzerinden Türk lirası olarak sigortalıya, hak sahiplerine ya da mirasçılarına yapılır.

Kanunun geçici 6. maddesi ayrı bir grubu düzenler: sosyal güvenlik sözleşmesi imzalanmamış ülkelerden 1 Ocak 1989’dan bu maddenin yürürlüğüne kadar zorunlu göçe tabi tutulan, Türkiye’de ikamet eden Türk vatandaşları, sosyal güvenlik kuruluşlarından gelir veya aylık almamak şartıyla yurt dışında geçen ve belgelendirilen çalışma sürelerini yaşlılık aylığı bağlanması için borçlanabilir.

Başvurudan önce yurt dışındaki sigortalılığınızı gösteren belgeleri tarihleriyle birlikte toplamak, Türkiye’deki hizmet dökümünüzle karşılaştırmak ve emeklilik için gerçekten ne kadar süreye ihtiyacınız olduğunu hesaplamak, gereğinden fazla borçlanmanın önüne geçer.

Sık sorulan sorular

Yurt dışında hiç çalışmadım, ev hanımıydım. Borçlanabilir miyim?

Kanun, yurt dışında belgelendirilen sigortalılık sürelerinin yanında yurt dışında ev kadını olarak geçen sürelerin de borçlanılabileceğini düzenler. On sekiz yaşından sonra ve Türk vatandaşı olarak geçmiş olması gerekir. Bu sürelerin nasıl belgeleneceği konusunda SGK’nın istediği belgeleri başvurudan önce öğrenmek yararlı olur.

Borcu ödedikten sonra vazgeçersem param geri verilir mi?

Evet. Borçlanmadan sonradan vazgeçenlere ve borçlanmaya rağmen aylık bağlanması için gerekli şartları yerine getiremeyenlere, talep etmeleri hâlinde ödedikleri tutar faizsiz olarak iade edilir. Aynı hak, bu kişilerin hak sahiplerine de tanınmıştır.

Türkiye'de emekli olduktan sonra yurt dışında yeniden çalışırsam aylığım kesilir mi?

Bu Kanundan yararlanarak aylık bağlananlardan yurt dışında yeniden yabancı ülke mevzuatına tabi çalışanların aylığı, çalışmaya başladıkları tarihten itibaren kesilir. Yönetmelikle belirlenen kısa süreli çalışmalar bu kuralın dışındadır. Çalışma sona erdiğinde yazılı talepte bulunulursa aylık, talebi izleyen ay başından itibaren yeniden ödenir.

Ölen eşimin yurt dışı çalışmasını ben borçlanabilir miyim?

Yurt dışında çalışırken ya da yurda kesin dönüş yaptıktan sonra ölen kişilerin Türk vatandaşı olan hak sahipleri, SGK’ya başvurarak bu Kanundaki haklardan yararlanabilir. Bu yolla ölüm aylığı bağlanması için gereken sürelerin tamamlanması mümkün olabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.