Kitabımı yayımlatacağım: yazar ve yayımcının hakları nasıl belirlenir?

Kısaca

• Yayım sözleşmesi yazılı yapılmadıkça geçerli olmaz.
• Sözleşmede basım sayısı belirtilmezse yayımcı yalnız bir basım yapabilir.
• Çeviri hakkının yayımcıya geçmesi için sözleşmede açık hüküm bulunmalıdır.

Bir eser sahibinin kitabını, makalesini veya başka bir fikir ve sanat eserini yayımlatmak üzere yayımcıya bırakması özel bir sözleşme türüdür. Yayımcı eseri çoğaltıp yayımlamayı, eser sahibi veya halefi de eseri bu amaçla bırakmayı üstlenir. Hakların kapsamı yalnız dosyanın teslimiyle belirlenmez.

Türk Borçlar Kanunu yazılı şekil, baskı adedi, çoğaltma, dağıtım, düzeltme, bedel ve sona erme konularını düzenler. Eser sahibinin mali haklarına ilişkin özel mevzuat saklı olmakla birlikte, tarafların borç ilişkisi bakımından sözleşme hükümleri dikkatle kurulmalıdır.

Yazılı şekil ve yayımlatma hakkının kapsamı

TBK 488’e göre yayım sözleşmesi yazılı yapılmalıdır. Yazılı şekil bir ispat kolaylığı değil, geçerlilik koşuludur. Taraflar, eser adı ve kapsamı, teslim biçimi, basım sayısı, baskı adedi, süre ve bedel gibi temel konuları metne bağlamalıdır.

Yayım sözleşmesiyle eser sahibinin hakları, sözleşmenin ifasının gerektirdiği ölçüde ve süreyle yayımcıya geçer. Bu hüküm yayımcıya eser üzerindeki bütün hakların sınırsız devredildiği anlamına gelmez. Hangi kullanımın sözleşmenin ifası için gerekli olduğu ve ne kadar süreceği metinden belirlenir.

Yayımlatan, sözleşme kurulduğunda eseri yayımlatma hakkının bulunmamasından sorumludur. Eser koruma altındaysa telif hakkına sahip olmamasının sonucu da ona aittir. Başkasına ait içerik veya ortak eser söz konusuysa hak sahipliği kuruluş öncesinde kontrol edilebilir.

Eserin tamamı ya da bir bölümü başka yayımcıya bırakılmış veya yayımlatanın bilgisiyle yayımlanmışsa bu durum sözleşmeden önce bildirilmelidir. Önceki baskı, dijital yayım veya kısmi yayım yeni sözleşmenin kapsamını etkileyebilir.

Yayımlatan, kararlaştırılan süre sona ermeden veya süre yoksa baskı adedinin tükenmesi için alışılmış süre geçmeden yayımcının zararına tasarrufta bulunamaz. Süreli yayınlardaki kısa yazılar ve uzun yazıların yeniden yayımı için kanunda özel ayrımlar vardır.

Basım sayısı, çoğaltma ve değişiklik

Sözleşmede basım sayısı belirtilmemişse yayımcı yalnız bir basım yapabilir. Taraflar süreyi veya baskı adedini belirlemek zorundadır. “Bir basım”, kaç nüsha üretileceği sorusundan farklıdır; basım sayısı ile her basımdaki baskı adedi ayrı yazılabilir.

Yayımcıya birkaç basım veya bütün yeni basımları yapma yetkisi verilmiş ve baskı tükenmişse yayımcı yeni basımı ihmal edemez. Yayımlatan uygun bir süre verir; bu sürede basım yapılmazsa sözleşmeden cayabilir. Baskının tükendiği ve verilen sürenin bildirildiği belgelenebilir.

Yayımcı eseri kısaltma, ekleme veya değişiklik yapmadan uygun biçimde çoğaltmalıdır. Satışı artırmak için gerekli tanıtım ve dağıtımı yapmak ve önlem almak da onun borcudur. Satış fiyatını, eserin satılmasını güçleştirmemek koşuluyla yayımcı belirler.

Eser sahibi, yayımcının menfaatini zedelememek ve sorumluluğunu artırmamak koşuluyla düzeltme ve iyileştirme yapabilir. Halefleri yalnız güncelleme yapabilir. Sözleşmede öngörülmeyen ek giderler gerekiyorsa bunları yayımlatan karşılar.

Yayımcı yeni basımdan önce eser sahibine iyileştirme, haleflerine güncelleme imkânı vermelidir. Birden çok eseri ayrı ayrı yayımlama hakkı bunları toplu basma yetkisi vermez; toplu yayım hakkı da her eseri ayrı basma hakkını kendiliğinden içermez.

Çeviri, bedel ve satış hesabı

Çeviri hakkı ancak sözleşmede açıkça yazılmışsa yayımcıya geçer. Yayımlama yetkisinin geniş ifadelerle verilmesi çeviri hakkı bakımından açık hüküm şartının yerine geçtiği varsayılmamalıdır. Çevrilecek diller, çevirmenin seçimi ve onay süreci ayrıca düzenlenebilir.

Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa yayımlatan bedel isteyebilir. Bedel ödenmesi gerekirken miktar belirlenmemişse hâkim tarafından tespit edilir. Yayımcının birden fazla basım hakkı varsa ilk basım bedeli ve diğer koşulların sonraki basımlara da uygulanacağı kabul edilir.

Eser bütün yayımlanacaksa bedel, tamamı basılıp satışa hazır olduğunda ödenir. Bölümler hâlinde yayımlanacaksa her bölüm için aynı aşama esas alınır. Taraflar farklı bir ödeme planını sözleşmede açıkça kurabilir.

Bedel satış miktarına bağlanmışsa yayımcı satış hesaplarını tutmak, çıkarmak ve teamüle uygun kanıtlayıcı belgeleri hazırlamak zorundadır. Satılan, iade edilen, ücretsiz dağıtılan ve stokta bulunan nüshalar hesap dönemleriyle izlenebilir.

Aksi kararlaştırılmadıkça yayımlatan, teamüle göre verilmesi gereken sayıda eseri bedelsiz alma hakkına sahiptir. Yazar nüshalarının sayısı ve teslim zamanı yazılı metinde belirlenirse sonradan teamülün kapsamına ilişkin uyuşmazlık azalır.

Eserin veya baskının yok olması ve sona erme

Eser yayımcıya teslimden sonra beklenmeyen bir olayla yok olsa bile yayımcı bedeli ödemekle yükümlüdür. Eser sahibinde başka örnek varsa onu vermelidir. Eser az çabayla yeniden oluşturulabiliyorsa yeniden hazırlayıp uygun karşılık isteyebilir.

Tamamlanmış baskının tamamı veya bir kısmı satıştan önce beklenmedik olayla yok olursa yayımcı, ek bedel ödemeden ve gideri kendisine ait olmak üzere yeniden basabilir. Aşırı masraf gerektirmeden yerine koyabiliyorsa bunu yapmakla yükümlüdür.

Eser sahibi eseri tamamlamadan ölür, yeteneğini kaybeder veya kusuru olmadan tamamlama imkânsızlaşırsa sözleşme kural olarak sona erer. Ancak yerine getirmenin tamamı veya bir kısmı mümkün ve hakkaniyete uygunsa hâkim devamına ve gereken değişikliklere karar verebilir.

Yayımcı iflas ederse yayımlatan eseri başka yayımcıya verebilir. İflas anında henüz muaccel olmayan borcun yerine getirileceği konusunda güvence gösterilmişse bu imkân kullanılamaz. Dosyada teslim, baskı, hesap ve ödeme kayıtlarının tutulması sona erme hâlindeki karşılıklı borçları belirginleştirir.

Dijital baskı, sesli kitap veya elektronik kitap gibi kullanım biçimleri sözleşmede ayrı ayrı gösterilebilir. Kanundaki yayım sözleşmesi hükümleri, sözleşmenin ifası için gereken ölçüde hak geçişi kuralına dayanır. Yeni bir formatın ilk sözleşme kapsamında olup olmadığı metindeki açık yetki ve amaç üzerinden değerlendirilir.

Kapak, tanıtım metni, baskı kalitesi ve dağıtım kanalları için onay süreci kararlaştırılabilir. Yayımcının eserde değişiklik yapmama borcu, baskının teknik hazırlığı için zorunlu işlemlerle içerik müdahalesinin ayrılmasını gerektirir. Eser sahibinin düzeltmeleri de yayımcının sorumluluğunu artırmamalı ve menfaatini zedelememelidir.

Satışa bağlı bedelde hesap dönemleri, rapor teslim tarihi, iade ve indirimlerin hesabı açık yazılabilir. Yayımlatanın kayıtları inceleme imkânı sözleşmede düzenlenirse satış hesabı üzerindeki belirsizlik azalır. Her yeni basımda baskı adedi, satışa hazır tarih ve yazar nüshalarının teslimi tutanakla belirlenebilir.

Sık sorulan sorular

Sözlü anlaşmayla kitabımı yayınevine verirsem geçerli yayım sözleşmesi kurulur mu?

TBK 488, yayım sözleşmesinin geçerliliğini yazılı şekle bağlar. Eser, baskı, süre, bedel ve haklar konusunda sözlü görüşmeler yapılmış olsa da geçerli sözleşme için taraf iradelerinin yazılı metinde yer alması gerekir.

Sözleşmede baskı sayısı yazmıyorsa yayınevi sürekli yeni baskı yapabilir mi?

Hayır. Basım sayısı belirtilmemişse yayımcının yalnız bir basım hakkı vardır. Taraflar sözleşme süresini veya baskı adedini belirlemek zorundadır; yeni basımlar için verilen yetkinin kapsamı metinden anlaşılmalıdır.

Yayınevi eseri benden habersiz çevirebilir mi?

Çeviri hakkının yayımcıya geçmesi sözleşmede açıkça belirtilmesine bağlıdır. Genel yayımlama yetkisinden kendiliğinden çeviri yetkisi çıkarılamaz; dil, kapsam ve diğer koşullar yazılı sözleşmede düzenlenebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.