İşyerine vergi yoklaması için gelindi: kimlik, tutanak ve imza kuralları

Kısaca

• Yoklamaya yetkili kişi, yetkisini gösteren fotoğraflı resmî belgeyi sorulmadan göstermelidir.
• Yoklamanın ne zaman yapılacağı önceden bildirilmez; tespitler yoklama fişine geçirilir.
• İmzadan kaçınmak tespiti durdurmaz; elektronik yoklamada konum ve fotoğrafa bağlı özel kural vardır.

İşyerine vergi yoklaması için gelindiğinde ilk yapılacak iş, işlemin ne amaçla gerçekleştirildiğini ve görevlinin yetkisini anlamaktır. Vergi Usul Kanunu’nun 127. maddesi yoklamayı, mükellefleri ve mükellefiyetle ilgili maddi olayları, kayıtları ve konuları araştırıp tespit etmeye yönelik bir işlem olarak düzenler. Yoklama sırasında görülen durumlar, daha sonra incelenebilmesi için kayda alınır.

Bu yazı yoklama işleminin kanundaki temel usulünü ele alır. Her tespitin mutlaka aynı vergi veya cezayı doğuracağı, yalnız yoklama fişine bakılarak söylenemez. Tespit edilen olay ile bu olaydan hareketle yapılabilecek sonraki işlemlerin hukuki dayanağı ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Yoklamanın amacı ve yetkili kişiler

VUK 127, yoklama memurlarına vergi kanunlarının uygulanmasıyla ilgili çeşitli tespit yetkileri tanır. Bunlar arasında belirli koşullarla günlük hasılatın tespiti, ödeme kaydedici cihaz yükümlülüklerinin kontrolü ve düzenlenmesi gereken belgelerin usulüne uygun kullanılıp kullanılmadığının araştırılması bulunur. Yetkinin kapsamı, kontrol edilen konuya göre belirlenir.

Kanun, günü gününe kayıt yapılması gereken defterlerin işyerinde bulunmasını, tasdik ve kayıt durumunu da kontrol konusu sayar. Faturasız mal bulunup bulunmadığının tespiti ayrıca belirtilmiştir. Ancak her defter veya belgenin aynı koşullarla işyerinde bulunması gerektiği gibi geniş bir sonuç çıkarılmamalıdır; maddede hangi yükümlülüğün kontrol edildiği önemlidir.

Günlük hasılat tespitine ilişkin bentlerden birinde, belirlenen usuller içinde özel yetki verilmesi koşulu vardır. Ayrıca 127. madde, sayılan yetkilerin hangi durumlarda ve nasıl kullanılacağının belirlenmesi ile görevlilerin yetkilerinin sınırlandırılmasına ilişkin düzenleme yetkisini de içerir. Bu nedenle maddede yer alan bütün yetkileri her görevlinin her olayda sınırsız kullanabileceği söylenemez.

VUK 128 yoklamayı yapabilecek kişileri şöyle sayar:

• Vergi dairesi müdürleri.
• Yoklama memurları.
• Yetkili makamlarca yoklama işiyle görevlendirilenler.
• Vergi incelemesine yetkili olanlar.
• Gelir uzmanları.

Görevlinin hangi yetkiyle hareket ettiği ile işlem sırasında neyi tespit ettiği ayrı sorulardır. Yetkili kişi tarafından yapılmış olması, tutanaktaki her maddi bilginin kendiliğinden doğru olduğu varsayımıyla okunmamalıdır. İşyerinin adresi, faaliyet durumu ve tespit edilen belgeler gibi somut bilgilerin fişte nasıl yer aldığı dikkatle incelenmelidir.

Kimlik gösterme ve yoklama zamanı

VUK 129’a göre yoklama yapanların elinde yoklama yetkilerini gösteren fotoğraflı resmî belge bulunur. Bu belge, nezdinde yoklama yapılan kişiye kendisi sormasa bile gösterilir. Böylece görevlinin sıfatının yalnız sözlü açıklamaya dayanmaması sağlanır.

Toplu yoklamalarda kolbaşının belgeyi göstermesi yeterlidir. Bu istisna nedeniyle, toplu yoklamadaki belge gösterme düzeni ile tek görevlinin yaptığı yoklamayı birebir aynı şekilde değerlendirmemek gerekir. Olayın hangi usulle yürütüldüğü ve belgeyi kimin gösterdiği birlikte belirlenmelidir.

VUK 130, yoklamanın her zaman yapılabileceğini ve zamanının ilgiliye önceden haber verilmeyeceğini belirtir. Dolayısıyla önceden randevu verilmemiş olması tek başına yoklamanın yapılamayacağını göstermez. Vergi dairesinden daha önce telefon veya yazı gelmesini beklemek, bu maddedeki genel düzenlemeyle örtüşmez.

Önceden haber verilmemesi ile kimlik gösterme yükümlülüğü birbirinden bağımsızdır. Görevlinin habersiz gelmesi, resmî belge gösterme kuralını ortadan kaldırmaz. Aynı şekilde kimlik gösterilmiş olması da yapılacak bütün işlemlerin kapsamını açıklamaya tek başına yetmez; hangi tespitin yapıldığı ayrıca anlaşılmalıdır.

Yoklama fişi, bulunmama ve imzadan kaçınma

Yoklama sonuçları, VUK 131 uyarınca tutanak niteliğindeki yoklama fişine geçirilir. Kanundaki genel düzenlemede fişler yoklama yerinde iki nüsha hazırlanır ve tarihlenir. Yoklama yapılan kişi veya yetkilisi bulunursa fiş kendisine imzalatılır.

Bu kişiler bulunmaz veya imzadan kaçınırsa durum fişe yazılır. Genel usulde fiş; polis, jandarma, muhtar veya ihtiyar meclisi üyelerinden birine imzalatılır. Dolayısıyla imza atılmaması, yapılan tespitin kayda geçirilemeyeceği anlamına gelmez.

Fişte hangi kişinin hazır bulunduğu, hangi kişinin bulunmadığı ve imzaya ilişkin hangi durumun yazıldığı önemlidir. Kişinin bulunmaması ile hazır olduğu hâlde imzadan kaçınması aynı olay değildir. Sonradan fişi incelerken bu ayrımın tutanakta doğru kurulup kurulmadığına bakılmalıdır.

VUK 132’ye göre fişin birinci nüshası yoklaması yapılan kişiye veya yetkilisine bırakılır. Bunlar bulunmazsa bilinen adrese yedi gün içinde posta ile gönderilir. Bu düzenleme, kişinin yoklama sırasında bulunmaması ihtimalinde sonucun kendisine bildirilmesi bakımından önem taşır; aynı süreyi başka başvuru veya dava süreleri yerine kullanmak doğru değildir.

Fişin ikinci nüshası vergi dairesine verilir. Elektronik yoklamaya ilişkin özel düzenlemeler ise ayrıca dikkate alınmalıdır. Kağıt fiş için açıklanan bütün adımları, elektronik işlemdeki farklı hükümlere bakmadan tek yöntem gibi aktarmak eksik bir değerlendirme olur.

Elektronik yoklama ve kayıtların kontrolü

VUK 132/A, sonuçların yoklama yerinde elektronik olarak düzenlenen ve kağıt fişle aynı nitelikte olan bir fişle kaydedilmesine izin verir. Bu fiş, yoklaması yapılan kişi veya yetkilisi tarafından elektronik imza araçlarıyla imzalanır. Elektronik imza kullanılmadığında ise fişi temsil eden, içeriğin değiştirilemeyeceğini güvenceye alan benzersiz kodun yazıldığı form imzalanır.

VUK 131’de elektronik fişler için ayrıca önemli bir istisna vardır. Fiş, 132/A kapsamında koordinat bazlı konum bilgisiyle yoklama yapılan yere ilişkin fotoğrafları içererek elektronik düzenlenmişse, polis, jandarma, muhtar veya ihtiyar meclisi üyelerinin imzası aranmaz. Bu nedenle fişte bu kişilerden birinin imzasının bulunmaması, elektronik işlemin özellikleri araştırılmadan tek başına değerlendirilemez.

Kayıt kontrolünde önce fişin kağıt mı elektronik mi olduğu belirlenebilir. Ardından tespit yeri, tarih, hazır bulunan kişiler, imza biçimi ve varsa fotoğraf ile konum bilgileri karşılaştırılabilir. Bunlar ayrı bir kanuni başvuru listesi değil, hangi usulün uygulandığını anlamaya yardımcı olacak kontrol noktalarıdır.

VUK 133, gerekli hâllerde bireysel fiş yerine toplu yoklama cetveli kullanılmasını da düzenler. Cetvel kullanılan durumlarda uyuşmazlık konusu olaylar, yoklama fişi niteliğinde ayrı bir tutanakla belirlenir. Bu yüzden yalnız cetvelin varlığına bakmak yerine, tartışmalı tespit için ayrıca hangi kaydın oluşturulduğu da incelenmelidir.

Sık sorulan sorular

Yoklamaya gelen kişiden kimlik göstermesini istemem gerekir mi?

VUK 129’a göre yoklamayı yapan kişi, yetkisini gösteren fotoğraflı resmî belgeyi siz sormasanız da göstermelidir. Toplu yoklamada kolbaşının belgeyi göstermesi yeterli kabul edilmiştir. Sadece sözlü olarak görevli olduğunu söylemek, kanundaki belge gösterme düzenlemesiyle aynı şey değildir.

İşyerinde bulunmazsam yoklama yapılamaz mı?

Kanun, yoklaması yapılan kişinin veya yetkilisinin bulunmadığı ihtimali ayrıca düzenler. Bu durum fişe yazılır ve ilgili imza usulü uygulanır. Dolayısıyla kişinin işyerinde olmaması, yoklama işleminin hiçbir şekilde yapılamayacağı anlamına gelmez; fişin düzenlenmesi ve bildirilmesi birlikte incelenmelidir.

Elektronik fişte her durumda muhtar imzası gerekir mi?

Hayır. VUK 131’deki özel kurala göre, 132/A kapsamında elektronik düzenlenen fiş koordinat bazlı konum bilgisi ve yoklama yerine ilişkin fotoğrafları içeriyorsa polis, jandarma, muhtar veya ihtiyar meclisi üyesinin imzası aranmaz. Her elektronik kayıt, bu koşulların varlığı araştırılmadan aynı kapsamda değerlendirilemez.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.