Vergi incelemesinde mükellefin hakları ve dikkat edilecek işlemler

Kısaca

• Vergi incelemeleri esas itibarıyla dairede yapılır; mükellef isterse ve yer uygunsa işyerinde de yapılabilir.
• İncelemenin zamanının önceden bildirilmesi zorunlu değildir, ancak konusu ve başlandığı yazıyla bildirilir.
• Tam inceleme en fazla bir yıl, sınırlı inceleme en fazla altı ay içinde bitirilmelidir; ek süre verilebilir.
• Mükellefin itiraz ve açıklamaları tutanağa geçirilir ve tutanağın bir örneği kendisine bırakılır.

Vergi incelemesinin amacı, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamaktır. Vergi Usul Kanunu’nun 134. maddesindeki bu amaç, incelemenin kapsamını anlamak için başlangıç noktasıdır. İncelemeye alınmış olmak ile belirli bir vergi borcunun veya cezanın kesinleşmiş olması aynı şey değildir. İnceleme sırasında bildirim, belge sunma ve tutanak düzenlenmesi gibi ayrı işlemler yapılır.

Mükellefin süreci takip edebilmesi için hangi dönem ve konuda inceleme yürütüldüğünü bilmesi önemlidir. Defter ve belgelerin ne zaman istendiği, hangi açıklamaların yapıldığı ve tutanaklara hangi itirazların geçirildiği ayrıca izlenmelidir. Bu yazı, Vergi Usul Kanunu’nun 134 ila 141. maddelerinde yer alan temel kuralları açıklar; bütün vergi türlerine özgü sonuçları tek bir değerlendirmede toplamaz.

Yetki, kimlik ve incelemeye başlama bildirimi

135. madde, inceleme yapabilecek görevlileri düzenler. Vergi müfettişleri, vergi müfettiş yardımcıları, ilin en büyük mal memuru ve vergi dairesi müdürleri maddede sayılmıştır. Gelir İdaresi Başkanlığının merkez ve taşra teşkilatında müdür kadrolarında görev yapanlar için de yetki öngörülür. İncelemeyi yürüten kişinin sıfatı bu çerçevede değerlendirilir.

136. maddeye göre inceleme yapanlar, memuriyet sıfatlarını ve inceleme yetkilerini gösteren fotoğraflı resmî belge bulundurur ve gittikleri yerde işe başlamadan önce bunu gösterir. 140. madde ise incelemenin konusunun ve incelemeye başlandığının bir yazıyla bildirilmesini düzenler. Kimlik gösterilmesi ile incelemeye ilişkin yazılı bildirim birbirinin yerine geçmez.

Kanuna veya diğer kanunlara göre defter ve hesap tutmak, belgeleri muhafaza ve ibraz etmekle yükümlü gerçek ve tüzel kişiler incelemeye tabidir. 138. madde incelemenin zamanının önceden haber verilmesini zorunlu tutmaz. Daha önce inceleme yapılmış olması da yeniden incelemeye mutlak engel oluşturmaz. Bununla birlikte inceleme, kanundaki tarh zamanaşımı sınırı içinde yapılır.

İncelemenin yeri ve belgelerin sunulması

139. maddenin güncel düzenlemesinde vergi incelemelerinin esas itibarıyla dairede yapılacağı belirtilir. Eski bilgiye dayanarak her incelemenin zorunlu olarak işyerinde yürütüleceğini söylemek doğru değildir. Dairede inceleme yapılması, işyerinde tespit veya çalışma yapılmasına da engel olmaz. Mükellefin talebi ve işyerinin uygunluğu ayrı olarak dikkate alınır.

213 sayılı Kanun’un 139. maddesinden:

Vergi incelemeleri, esas itibariyle dairede yapılır. İncelemeye tabi olanın lüzumlu defter ve vesikalarını daireye getirmesi kendisinden yazılı olarak istenilir. İstenilen defter veya vesikaları belli edilen zamanda mazeretsiz olarak getirmiyenler, bunları ibraz etmemiş sayılırlar. Haklı bir mazeret gösterenlere, defter ve vesikalarını ibraz etmesi için münasip bir mühlet verilir. İncelemenin dairede yapılması, incelemeye tabi olanın iş yerinde tespit yapılmasına ve çalışmalarda bulunulmasına mani değildir. Mükellef ve vergi sorumlusunun talep etmesi ve iş yerinin müsait olması halinde inceleme iş yerinde de yapılabilir. Bu maddenin uygulamasına ilişkin usul ve esaslar Hazine ve Maliye Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikle belirlenir.

Belge isteme yazısındaki kapsam ve süre birlikte okunmalıdır. Haklı mazeretin bulunduğu bir durumda bunun ilgili makama açıklanması ile belgeleri hiçbir açıklama yapmadan sunmamak aynı değildir. Kanun, mazeretsiz sunmamanın sonucunu ve haklı mazeret halinde uygun süre verilmesini ayrı düzenler. Mazeretin varlığı veya kabulü hakkında dosya görülmeden kesin sonuç çıkarılmamalıdır.

İnceleme süreleri ve işyerindeki çalışma

140. madde, inceleme türlerine göre tamamlanma süreleri ve ek süre imkânları getirir. Tam inceleme, sınırlı inceleme ve katma değer vergisi iade incelemesi aynı süreye tabi değildir. Ayrıca işyerinde yapılacak incelemelerde resmî çalışma saatleri ve muvafakatle ilgili kural bulunur. Bu kurallar, istisnalarıyla birlikte okunmalıdır.

213 sayılı Kanun’un 140. maddesinden:

Vergi incelemesi yapanlar, yaptıkları inceleme sırasında aşağıdaki esaslara uymaya mecburdurlar: 1. İncelemeye tabi olana, vergi incelemesinin konusunu ve incelemeye başlanıldığı hususunu bir yazıyla bildirirler. Ayrıca, yazının bir örneğini bağlı olduğu birime ve ilgili vergi dairesine gönderirler. 2. 3. İncelemenin iş yerinde yapılması halinde nezdinde inceleme yapılanın muvafakatı olmadıkça resmi çalışma saatleri dışında inceleme yapamazlar veya buna devam edemezler (Tutanak düzenlenmesi ve inceleme ile ilgili emniyet tedbirlerinin alınması bu hükmün dışındadır. Ancak bu gibi tedbirler, incelemelerin yapıldığı yerdeki faaliyeti sekteye uğratmıyacak şekilde yapılır); 4. İnceleme bitince, bunun yapıldığını gösteren bir vesika nezdinde inceleme yapılana verilir. 5. Vergi kanunlarıyla ilgili Cumhurbaşkanı kararı, yönetmelik, genel tebliğ ve sirkülere aykırı vergi inceleme raporu düzenleyemezler. Ancak, bu düzenlemelerin vergi kanunlarına aykırı olduğu kanaatine varırlarsa bu hususu bağlı oldukları birimler aracılığıyla Gelir İdaresi Başkanlığına düzenleyecekleri bir rapor ile bildirirler. 6. İncelemeye başlanıldığı tarihten itibaren, tam inceleme yapılması halinde en fazla bir yıl, sınırlı inceleme yapılması halinde en fazla altı ay, katma değer vergisi iade incelemelerinde ise en fazla üç ay içinde incelemeleri bitirmeleri esastır. Bu süreler içinde incelemenin bitirilememesi halinde ek süre talep edilebilir. Bu talep vergi incelemesine yetkili olanların bağlı olduğu birim tarafından değerlendirilir, tam ve sınırlı incelemelerde altı ayı, katma değer vergisi iade incelemelerinde ise iki ayı geçmemek üzere ek süre verilebilir. Bu durumda, vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların bağlı olduğu birim tarafından incelemenin bitirilememe nedenleri yazılı olarak nezdinde inceleme yapılana bildirilir. Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların bağlı olduğu birimler vergi incelemesinin öngörülen süreler içinde bitirilmesi için gerekli tedbirleri alırlar.

Sürenin izlenmesinde incelemenin türü ile başlama tarihi ayrı ayrı kaydedilmelidir. Ek süre verilmişse bunun nedeni ve bildirim yazısı da incelenir. Kanunun temel sürelerini belirtmek, uzatma düzenlemesini yok saymak anlamına gelmez. Aynı şekilde sürenin geçtiği iddiasından, bütün vergi sonuçlarının otomatik olarak ortadan kalktığı sonucu çıkarılmamalıdır.

Tutanak, itiraz ve belge örnekleri

141. madde, vergilendirmeyle ilgili olayların ve hesap durumlarının gerektiğinde tutanakla tespit edilebileceğini düzenler. İlgilinin itiraz ve açıklamaları varsa bunlar tutanağa geçirilir. Düzenlenen tutanağın bir örneğinin mükellefe veya nezdinde inceleme yapılana bırakılması zorunludur. Bu nedenle tutanak, yalnızca imzalanacak bir sayfa olarak görülmemeli; içeriği dikkatle okunmalıdır.

Tutanağı imzalamaktan kaçınma halinde kanun, ilgili defter ve belgelerin alınmasına ilişkin sonuçlar öngörür. Bu yüzden itirazı tutanağa geçirmek ile imzadan kaçınmanın aynı hukuki işlem olduğu düşünülmemelidir. İmzadan kaçınmanın sonuçları ve belgelerin geri verilmesi koşulları 141. madde çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.

İnceleme dosyasında başlama yazısı, belge istemleri, verilen cevaplar, tutanak örnekleri ve varsa ek süre bildirimleri bir arada tutulabilir. Her belgede hangi dönem ve vergi türünün ele alındığı gösterilmelidir. Böylece bir belgeye verilen cevabın başka bir istemi de kendiliğinden karşıladığı gibi yanlış varsayımların önüne geçilebilir.

Sık sorulan sorular

İnceleme önceden haber verilmek zorunda mı?

138. maddeye göre ne zaman inceleme yapılacağının önceden bildirilmesi zorunlu değildir. İncelemeye başlanması ve konusuna ilişkin yazılı bildirim ise ayrı bir kuraldır.

İnceleme mutlaka işyerinde mi yapılır?

Güncel 139. maddeye göre esas yer dairedir. İşyerinde tespit yapılabilir; mükellefin talebi ve yerin uygunluğu halinde inceleme işyerinde de yürütülebilir.

Tutanağa itirazım yazılır mı?

141. madde, ilgililerin itiraz ve açıklamalarının tutanağa geçirilmesini öngörür. Ayrıca tutanağın bir örneği mükellefe veya nezdinde inceleme yapılana bırakılır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.