Vasiyetnamenin iptali davası: hangi sebeplerle ve ne zamana kadar açılır?

Türk Medeni Kanunu, vasiyetnamedeki belirli sakatlıklar için iptal davası yolunu öngörür. Kanunun ifadesiyle bu sebeplerin varlığında “iptal için dava açılabilir”. Dava süresinde açılmazsa sakat bir vasiyetname de uygulanmaya devam eder; geriye yalnızca savunma yoluyla itiraz imkânı kalır. Bu yüzden vasiyetnameye itiraz etmek isteyen mirasçının iki şeyi bilmesi gerekir: hangi sebebe dayanacağını ve ne kadar süresi olduğunu.

Kanundaki dört iptal sebebi

Medeni Kanun’un 557. maddesi, ölüme bağlı bir tasarrufun, yani vasiyetname ya da miras sözleşmesinin iptali için dört sebep sayar.

Birincisi, tasarruf ehliyetinin bulunmamasıdır. Vasiyet yapabilmek için on beş yaşını doldurmuş olmak ve ayırt etme gücüne sahip olmak gerekir (m. 502). Ayırt etme gücü, yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk ya da benzeri bir sebeple akla uygun biçimde davranma yeteneğinden yoksun olmamak demektir (m. 13). Önemli olan, vasiyetnamenin yapıldığı andaki durumdur. Mirasbırakanın birkaç yıl sonra ayırt etme gücünü kaybetmesi, daha önce yaptığı vasiyetnameyi etkilemez.

İkincisi, irade sakatlığıdır: tasarrufun yanılma, aldatma, korkutma ya da zorlama sonucunda yapılması. Burada kanun bir sınır koyar. Mirasbırakan yanıldığını ya da aldatıldığını öğrendiği veya korkutma ya da zorlamanın etkisinden kurtulduğu günden itibaren bir yıl içinde tasarruftan dönmezse, tasarruf geçerli sayılır (m. 504). Kişinin ya da malın belirtilmesinde açık bir yanılma varsa ve mirasbırakanın gerçek arzusu kesin olarak tespit edilebiliyorsa, tasarruf iptal edilmek yerine bu arzuya göre düzeltilir.

Üçüncüsü, içeriğin hukuka ya da ahlâka aykırı olmasıdır. Tasarrufun kendisi, bağlandığı koşullar ya da mirasçıya yüklenen yükümlülükler bu kapsamda değerlendirilir.

Dördüncüsü, tasarrufun kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılmasıdır. El yazılı vasiyetnamede tarihin eksik olması, metnin bir kısmının başkasının eliyle yazılması ya da resmî vasiyetnamede tanıklık yapamayacak bir kişinin tanık olması bu türden eksikliklerdir.

Davayı kim, kime karşı ve nerede açar

İptal davasını, tasarrufun iptalinde menfaati bulunan mirasçı ya da vasiyet alacaklısı açabilir (m. 558). Vasiyet alacaklısı, ölüme bağlı bir tasarrufla kendisine belirli bir mal ya da hak bırakılan kişidir. Menfaat şartı, iptal kararıyla davacının hukuki durumunun iyileşmesi gerektiği anlamına gelir. Vasiyetname iptal edilse de mirastan bir şey alamayacak olan kişinin bu davayı açması sonuç vermez. Dava, vasiyetnamenin tamamının ya da yalnızca bir kısmının iptali için açılabilir.

Kanun bir özel durumu ayrıca düzenler. Sakatlık, vasiyetnameyle kendilerine, eşlerine ya da hısımlarına kazandırma yapılan kişilerin düzenlemeye katılmasından kaynaklanıyorsa, vasiyetnamenin tamamı değil, yalnızca bu kazandırmalar iptal edilir. Resmî vasiyetnamede memura ve tanıklara ya da onların yakınlarına bir şey bırakılması bu duruma örnektir (m. 536).

Dava, kural olarak vasiyetnameden yararlanan kişiye, yani atanmış mirasçıya ya da vasiyet alacaklısına karşı açılır. Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2). Ölüme bağlı tasarrufların iptaline ilişkin davalarda ölen kişinin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 11). Kesin yetkinin bulunduğu hâllerde taraflar yetki sözleşmesi yaparak başka bir mahkemeyi de seçemez (HMK m. 18).

Süreler: bir yıl, on yıl ve yirmi yıl

İptal davası hak düşürücü sürelere bağlıdır. Hak düşürücü süre geçince dava açma hakkının kendisi sona erer. Medeni Kanun’un 559. maddesine göre iki ayrı süre birlikte işler.

Bir yıllık süre, davacının üç şeyi birlikte öğrendiği tarihte başlar: tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu. Vasiyetnamenin varlığını bilmek tek başına yetmez; örneğin mirasbırakanın o tarihte ayırt etme gücünden yoksun olduğunu gösteren bilgi daha sonra öğrenilmişse, süre bu öğrenmeyle başlar.

Ayrıca her hâlde uygulanan bir üst sınır vardır. Bu sınır, vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılma tarihinden, miras sözleşmesi gibi diğer tasarruflarda mirasın geçtiği tarihten itibaren hesaplanır. İyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıldır.

Bir örnekle: vasiyetname 1 Mart 2020’de açılmış, mirasçı iptal sebebini 15 Eylül 2026’da öğrenmişse bir yıllık süre 15 Eylül 2027’de dolar. Davalı iyiniyetliyse on yıllık üst sınır 1 Mart 2030’dur. Dava, bu iki tarihten önce geleni geçmeden açılmalıdır.

Süre geçtikten sonra da bir imkân kalır. Kanun, hükümsüzlüğün def’i yoluyla her zaman ileri sürülebileceğini söyler (m. 559). Yani vasiyetnameden yararlanan kişi vasiyet edilen malı mirasçıdan isterse, mirasçı vasiyetnamenin sakat olduğunu savunma olarak ileri sürebilir.

Vasiyetnamenin açılması ve mirasçılık belgesine itiraz

Vasiyetname, sulh hâkimine tesliminden başlayarak bir ay içinde mirasbırakanın yerleşim yerindeki sulh hâkimi tarafından açılır ve ilgililere okunur (m. 596). Ardından mirasta hak sahibi olanların her birine vasiyetnamenin kendileriyle ilgili kısımlarının onaylı bir örneği tebliğ edilir (m. 597). On yıllık ve yirmi yıllık üst sınırın başladığı tarih, bu açılma tarihidir.

Tebliğden sonra bir ay içinde mirasçılar ya da diğer vasiyet alacaklıları itiraz etmezse, sulh mahkemesi vasiyetnameyle mirasçı atanan ya da kendisine mal bırakılan kişiye bunu gösteren bir belge verir (m. 598). Bu bir aylık itiraz, belgenin verilmesini engellemeye yöneliktir. İtiraz etmek vasiyetnameyi ortadan kaldırmaz; kanun da iptal davası açma hakkının saklı olduğunu ayrıca belirtir.

Davaya hazırlanırken vasiyetnamenin onaylı örneğini, tebliğ tarihini gösteren belgeyi ve iptal sebebini destekleyen delilleri bir araya getirmek gerekir. Ehliyet iddiasında mirasbırakanın vasiyetname tarihindeki sağlık kayıtları, şekil iddiasında ise vasiyetnamenin aslı ve düzenleme tutanakları önem taşır.

Sık sorulan sorular

Vasiyetname saklı payımı zedeliyor ama şekli düzgün. İptal davası açabilir miyim?

Vasiyetnamede kanunda sayılan dört iptal sebebinden biri yoksa iptal davası sonuç vermez. Saklı pay, kanunun belirli yakın mirasçılar için ayırdığı ve vasiyetle ortadan kaldırılamayan miras payıdır. Bu payı zedelenen mirasçının başvuracağı yol tenkis davasıdır; tenkis, vasiyetnameyi ortadan kaldırmaz, aşan kısmı indirir. İki davanın şartları ve süreleri farklıdır.

Annem vasiyetnameyi yaptığında ağır hastaydı. Bu tek başına iptal için yeterli mi?

Hayır. Belirleyici olan hastalığın varlığı değil, vasiyetnamenin yapıldığı anda ayırt etme gücünün, yani akla uygun biçimde davranabilme yeteneğinin bulunup bulunmadığıdır. Bedensel olarak çok hasta olan bir kişi de geçerli bir vasiyetname yapabilir. Mahkeme bu soruyu o tarihe ait sağlık kayıtlarına, raporlara ve diğer delillere bakarak cevaplar.

Bir yıllık süreyi kaçırdım. Artık hiçbir şey yapamaz mıyım?

Dava açma hakkı düşmüş olabilir, ama kanun hükümsüzlüğün def’i yoluyla her zaman ileri sürülebileceğini söyler. Def’i, karşı tarafın açtığı davada ya da yaptığı istemde savunma olarak ileri sürülen itirazdır. Örneğin vasiyetnameyle kendisine mal bırakılan kişi, mirasçı olarak sizden bu malın teslimini isterse, vasiyetnamenin geçersiz olduğunu savunma olarak ileri sürebilirsiniz.

Vasiyetnameye sulh mahkemesinde itiraz ettim. Ayrıca dava açmam gerekir mi?

Evet. Vasiyetnamenin tebliğinden sonra bir ay içinde yapılan itiraz, atanmış mirasçıya ya da vasiyet alacaklısına sulh mahkemesince belge verilmesinin önüne geçer. Ancak itiraz vasiyetnameyi ortadan kaldırmaz. Vasiyetnamenin iptali için süresi içinde asliye hukuk mahkemesinde iptal davası açmak gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.