Ceza davalarında uzlaştırma: hangi suçlarda uygulanır, nasıl sonuçlanır?

Bazı suçlarda kanun, ceza yargılamasına geçmeden önce mağdur ile şüpheliye anlaşma imkânı tanır. Bu yola uzlaştırma denir. Taraflar tarafsız bir uzlaştırmacının aracılığıyla görüşür. Anlaşırlarsa ve şüpheli üstlendiği yükümlülüğü yerine getirirse dosya ceza verilmeden kapanır. Kurallar Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 253 ila 255. maddelerindedir. Bu maddeler son yıllarda birkaç kez değiştiği için aşağıdaki bilgiler yürürlükteki metne göre yazılmıştır.

Yazıda geçen iki terimi baştan açıklayalım. Şüpheli, soruşturma aşamasında hakkında suç şüphesi bulunan kişidir. Mahkemede dava açıldıktan sonra aynı kişiye sanık denir.

Hangi suçlar uzlaştırmaya tabidir

Kanun üç grup sayar. İlki, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlardır; yani mağdur şikâyet etmedikçe savcılığın soruşturma yapamadığı suçlar.

İkinci grupta, şikâyete bağlı olsun ya da olmasın, Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) yer alan şu suçlar bulunur:

1. Kasten yaralama (86. madde, üçüncü fıkrası hariç; 88. madde)
2. Taksirle yaralama (89. madde)
3. Tehdit (106. maddenin birinci fıkrası)
4. Konut dokunulmazlığının ihlali (116. madde)
5. İş ve çalışma hürriyetinin ihlali (117. maddenin birinci fıkrası; 119. maddenin birinci fıkrasının (c) bendi)
6. Hırsızlık (141. madde)
7. Güveni kötüye kullanma (155. madde, üçüncü fıkrası hariç)
8. Dolandırıcılık (157. madde)
9. Suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi (165. madde)
10. Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (234. madde)
11. Ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrı niteliğindeki bilgi veya belgelerin açıklanması (239. madde, dördüncü fıkrası hariç)

Listede suçun temel hâlini düzenleyen madde sayılmıştır. Nitelikli hırsızlık (142. madde) ve nitelikli dolandırıcılık (158. madde) listede yoktur. Güveni kötüye kullanmada istisna tutulan üçüncü fıkra, suçun konusunun motorlu kara, deniz veya hava taşıtı olduğu hâldir.

Üçüncü grup adli süreçteki çocuklarla ilgilidir. Bu ifade, suç işlediği iddiasıyla hakkında soruşturma ya da kovuşturma yürütülen veya bu nedenle güvenlik tedbirine karar verilen on sekiz yaşından küçükleri anlatır. Bu çocuklar bakımından, mağdur gerçek kişi ya da özel hukuk tüzel kişisi (örneğin bir şirket) olmak şartıyla, üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezası gerektiren suçlar da uzlaştırmaya tabidir.

Başka kanunlardaki suçlarda kural farklıdır. Şikâyete bağlı olanlar dışında, uzlaştırmaya gidilebilmesi için o kanunda açık bir hüküm bulunmalıdır.

Uzlaştırma yapılamayan durumlar

Şikâyete bağlı olsalar bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda (TCK m. 123/A) ve hakaret suçunda (TCK m. 125) uzlaştırma yoluna gidilemez.

Uzlaştırmaya tabi bir suç, kapsam dışındaki başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz. Bunun tek istisnası önödemedir. Önödeme, yalnız adli para cezası ya da üst sınırı altı ayı aşmayan hapis cezası gerektiren bazı suçlarda, savcılığın bildirdiği tutarı on gün içinde ödeyen kişi hakkında kamu davası açılmamasıdır (TCK m. 75). Önödeme kapsamındaki bir suç ile uzlaştırma kapsamındaki bir suç aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse, uzlaştırma kapsamındaki suç için uzlaştırma yapılır.

Suçun birden fazla mağduru varsa uzlaştırma için hepsinin kabulü gerekir. Taraflardan birine bildirdiği adreste bulunmaması ya da yurt dışında olması gibi bir nedenle ulaşılamıyorsa, soruşturma uzlaştırma yapılmadan sonuçlandırılır. Sonuçsuz kalmış bir uzlaştırma da tekrarlanmaz.

Süreç adım adım

Suç uzlaştırmaya tabiyse ve kamu davası açılması için yeterli şüphe varsa savcılık dosyayı uzlaştırma bürosuna gönderir. Her Cumhuriyet başsavcılığında böyle bir büro vardır. Büro, Adalet Bakanlığı’nın listelerinden hukuk fakültesi mezunu bir uzlaştırmacı görevlendirir.

Uzlaştırmacı şüpheliye ve mağdura uzlaşmayı teklif eder; reşit olmayanlar için teklif kanuni temsilcilerine yapılır. Teklif açıklamalı tebligatla da yapılabilir. Kişiye uzlaşmanın ne olduğu ve kabul ya da reddin sonuçları anlatılır. Teklifi alan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse reddetmiş sayılır.

Uzlaştırmacı, dosyadaki belgelerin örnekleri kendisine verildikten sonra en geç otuz gün içinde işi tamamlar. Büro bu süreyi her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatabilir. Görüşmeler gizlidir. Şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilciler, müdafi ve vekil katılabilir; katılmaktan kaçınan taraf uzlaşmayı kabul etmemiş sayılır.

Anlaşma olursa uzlaştırmacı, tarafların imzasını taşıyan ve nasıl uzlaşıldığını ayrıntılı gösteren bir rapor hazırlar. Savcı, uzlaşmanın özgür iradeye dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu denetler. Edim, şüphelinin uzlaşma karşılığında üstlendiği yükümlülüktür; mağdurun zararını karşılayan bir ödeme bunun tipik örneğidir.

İlk teklif tarihinden uzlaştırmacının raporunu büroya verdiği tarihe kadar dava zamanaşımı işlemez. Uzlaştırmacı ücreti Adalet Bakanlığı’nın tarifesine göre ödenir ve yargılama giderlerinden sayılır; uzlaşma gerçekleşirse bu giderleri Hazine karşılar.

Dava açıldıktan sonra suçun uzlaştırmaya tabi olduğu anlaşılırsa mahkeme de dosyayı aynı usulle uzlaştırma bürosuna gönderir.

Uzlaşmanın sonuçları

Soruşturma aşamasında şüpheli edimini bir defada yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir, yani dava açılmaz. Edim ileri bir tarihe bırakılmış, taksitlendirilmiş ya da süreklilik gösteriyorsa kamu davasının açılması ertelenir ve bu süre boyunca zamanaşımı işlemez. Uzlaşmanın gereği yerine getirilmezse kamu davası açılır.

Dava aşamasında sanık edimini bir defada yerine getirirse mahkeme davanın düşmesine karar verir. Edim ileri tarihe bırakılmış ya da taksitlendirilmişse durma kararı verilir; yükümlülük yerine getirilmezse yargılama kaldığı yerden sürer.

Uzlaşma sağlandığında, uzlaşma anında tespit edilemeyen ya da uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, aynı suç nedeniyle tazminat davası açılamaz. Şüpheli edimini yerine getirmezse uzlaşma raporu ya da belgesi, İcra ve İflas Kanunu’nun 38. maddesindeki ilam niteliğindeki belgelerden sayılır ve alacak bu belgeyle icra yoluyla istenebilir. Suçu birden fazla kişi işlemişse yalnızca uzlaşan kişi uzlaşmadan yararlanır.

Sık sorulan sorular

Uzlaşmayı kabul etmek suçu kabul etmek anlamına mı gelir?

Kanun, uzlaştırma görüşmelerinde yapılan açıklamaların hiçbir soruşturma, kovuşturma ya da davada delil olarak kullanılamayacağını açıkça söyler. Öte yandan uzlaşma teklif edilmesi ya da teklifin kabulü, savcılığın delil toplamasına ve koruma tedbirlerine engel olmaz. Uzlaşma gerçekleşmezse soruşturma olağan şekilde sürer.

Uzlaşma teklifine cevap vermezsem ne olur?

Teklif yapılan kişi yedi gün içinde kararını bildirmezse teklifi reddetmiş sayılır. Görüşmelere katılmaktan kaçınmak da uzlaşmayı kabul etmemek anlamına gelir. Sonuçsuz kalan uzlaştırma yeniden denenmez; ancak taraflar sonradan anlaşırsa, bunu gösteren bir belgeyle en geç iddianame düzenlenene kadar savcılığa başvurabilir.

Uzlaştıktan sonra ayrıca tazminat davası açabilir miyim?

Kural olarak hayır. Uzlaşma sağlanınca aynı suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış bir dava varsa ondan feragat edilmiş sayılır. Uzlaşma anında tespit edilemeyen ya da uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar bu yasağın dışındadır. Uzlaşma metninde hangi zararın karşılandığının açıkça yazılması bu yüzden önemlidir.

Hakaret suçunda uzlaştırma yapılır mı?

Hayır. Hakaret, kamu görevlisine görevinden dolayı işlenen hâli dışında şikâyete bağlı bir suçtur; buna rağmen 7571 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra 125. maddenin tamamı uzlaştırma dışında kalmıştır. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve ısrarlı takip suçu için de aynı kural geçerlidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.