Uzaktan çalışan işçinin hakları nelerdir, masrafları işveren karşılar mı?

Kısaca

• Uzaktan çalışma yazılı bir sözleşmeyle kurulur ve işçi, yalnızca uzaktan çalıştığı için emsalinden farklı tutulamaz.
• Sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça işin yapılması için gereken malzeme ve iş araçlarını işveren sağlar.
• Zorunlu giderlerin nasıl karşılanacağı sözleşmede belirtilir; bu giderleri işçiye bırakan anlaşmalar geçersizdir.

Evden ya da işyeri dışındaki bir yerden çalışmak, salgın döneminden sonra pek çok işyerinde kalıcı hâle geldi. Bu çalışma biçiminin hukuktaki adı uzaktan çalışmadır ve İş Kanunu’nun 14. maddesiyle 2021’de yayımlanan Uzaktan Çalışma Yönetmeliği’nde düzenlenir. Uzaktan çalışan kişi de işçidir. Kıdem, yıllık izin, fazla çalışma gibi haklar, işyerinde çalışan bir işçi için nasılsa onun için de öyledir. Uzaktan çalışmaya özgü kurallar ise daha çok sözleşme, ekipman ve giderler üzerinde toplanır.

Uzaktan çalışma nedir, sözleşmede neler yer alır

Kanuna göre uzaktan çalışma, işçinin işverenin kurduğu iş organizasyonu içinde işini evde ya da teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yaptığı ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. İşin tamamının ya da yalnızca bir kısmının uzaktan yapılması mümkündür; haftanın bazı günleri evden çalışan işçi de yönetmeliğe göre uzaktan çalışan sayılır.

Yazılı sözleşmede en azından şu konuların bulunması gerekir:

• işin tanımı ve nasıl yapılacağı,
• işin süresi ve yeri,
• ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin kurallar,
• işverenin sağladığı ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler,
• işverenin işçiyle nasıl iletişim kuracağı,
• genel ve özel çalışma şartları.

Uzaktan çalışmanın hangi zaman aralığında ve ne kadar süreyle yapılacağı da sözleşmeye yazılır. Taraflar yasal sınırlar içinde kalmak şartıyla çalışma saatlerini birlikte değiştirebilir. Yönetmeliğe göre fazla çalışma, işverenin yazılı talebi ve işçinin kabulüyle, mevzuata uygun biçimde yapılır.

Eşit davranma ve iş sağlığı ve güvenliği

İş Kanunu, uzaktan çalışan işçinin esaslı bir neden olmadıkça yalnızca bu çalışma biçimi yüzünden emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamayacağını söyler. Örneğin yalnızca evden çalıştığı için bir işçiyi ikramiyeden, eğitimden ya da terfi değerlendirmesinden dışlamak bu kurala aykırı olabilir.

İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü de işçi evde çalışıyor diye ortadan kalkmaz. İşveren, işin niteliğini dikkate alarak işçiyi güvenlik önlemleri konusunda bilgilendirmek, gerekli eğitimi vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve kendi verdiği ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini almakla yükümlüdür.

Kişisel verilerin ve işyeri bilgilerinin korunması da yönetmelikte ayrıca düzenlenmiştir. İşveren, işçiyi veri koruma kuralları hakkında bilgilendirir, gerekli önlemleri alır ve korunacak verilerin kapsamını sözleşmede belirtir. İşçi de işverenin bu konuda koyduğu kurallara uymak zorundadır.

İşçi ile işveren arasındaki iletişimin hangi yolla ve hangi sıklıkta kurulacağını da taraflar birlikte belirler. Mesai saatleri dışında ulaşılabilir olma beklentisi gibi konuların sözleşmede ya da iletişim kurallarında açıkça yazılması, çalışma süresine ilişkin anlaşmazlıkları azaltır.

Bazı işler uzaktan yapılamaz. Tehlikeli kimyasal ve radyoaktif maddelerle çalışma, bu maddelerin işlenmesi ya da atıklarıyla çalışma ve biyolojik etkenlere maruz kalma riski taşıyan işler bunlardandır. Kamu kurumlarının hizmet alımıyla gördürdüğü işlerde ve millî güvenlik bakımından stratejik birim, proje, tesis ya da hizmetlerde uzaktan çalışmanın yapılamayacağı işleri ise ilgili kamu kurumu belirler.

Ekipman ve masraflar kimin üzerinde

Yönetmeliğin temel kuralı açıktır: sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça, işin yapılması için gerekli malzeme ve iş araçlarını işveren sağlar. İşveren bilgisayar, telefon ya da başka bir araç verdiyse, bunların teslim tarihindeki bedellerini gösteren bir liste düzenler ve bu listeyi işçiye yazılı olarak verir. Liste sözleşmenin içinde ya da ekinde yer alıyorsa ayrı bir belge gerekmez.

Evde çalışma alanının hazırlanması için gereken düzenlemeler, uzaktan çalışmaya başlamadan önce yapılır. Bu düzenlemelerin maliyetinin nasıl karşılanacağını işçi ve işveren birlikte belirler.

İnternet, elektrik, telefon gibi giderler için yönetmelik bir rakam vermez. Mal veya hizmet üretimiyle doğrudan ilgili zorunlu giderlerin neler olduğu ve nasıl karşılanacağı iş sözleşmesinde gösterilmelidir. Burada Türk Borçlar Kanunu’nun 414. maddesi de önem taşır. Bu maddeye göre işveren, işin görülmesinin gerektirdiği her türlü harcamayı ödemekle yükümlüdür. Yazılı sözleşmede bu harcamalar için götürü, yani toplu bir ödeme kararlaştırılabilir, ancak bu ödeme zorunlu harcamaları karşılayacak miktardan az olamaz. Zorunlu harcamaların kısmen ya da tamamen işçiye bırakıldığı anlaşmalar ise geçersizdir.

Bu yüzden sözleşmeyi imzalamadan önce gider maddesine bakmak gerekir. Masrafların nasıl karşılanacağı hiç yazılmamışsa ya da yetersiz bir tutar belirlenmişse, bunu baştan konuşup yazıya geçirmek ileride çıkacak anlaşmazlığı azaltır.

İşyerinden eve, evden işyerine geçiş

Uzaktan çalışma sözleşmesi işe girerken yapılabileceği gibi, mevcut bir iş sözleşmesi de işçi ile işverenin anlaşmasıyla uzaktan çalışmaya dönüştürülebilir. İşçi bunu isterse talebini yazılı yapar. İşveren talebi işyerindeki usule göre, işin ve işçinin uygunluğunu da dikkate alarak değerlendirir. Sonucun, talebin yapıldığı yolla otuz gün içinde işçiye bildirilmesi esastır. Talep kabul edilirse yukarıda sayılan unsurları içeren yazılı bir sözleşme yapılır.

Ters yön de mümkündür. Uzaktan çalışan işçi, aynı usulle işyerinde çalışmak için talepte bulunabilir; işveren bu talebi öncelikli olarak değerlendirir.

Mevzuatta belirtilen zorlayıcı nedenlerle işyerinin tamamında ya da bir bölümünde uzaktan çalışmaya geçilmesi hâlinde işçinin talebi ya da onayı aranmaz. Bu istisna dışında, işyerinde çalışan bir işçinin uzaktan çalışmaya geçirilmesi iki tarafın anlaşmasına bağlıdır.

Sık sorulan sorular

Evden çalışırken kullandığım internet ve elektrik giderini işveren öder mi?

Yönetmelik bu konuda sabit bir tutar ya da oran belirlemez. Mal veya hizmet üretimiyle doğrudan ilgili zorunlu giderlerin neler olduğu ve nasıl karşılanacağı iş sözleşmesinde yazılmalıdır. Türk Borçlar Kanunu da işin görülmesinin gerektirdiği harcamaları işverene yükler ve zorunlu harcamaların işçi tarafından karşılanmasına ilişkin anlaşmaları geçersiz sayar. Yazılı sözleşmede bu giderler için günlük, haftalık ya da aylık götürü bir ödeme kararlaştırılabilir; ancak bu ödeme zorunlu harcamaları karşılayacak miktardan az olamaz.

İşveren beni onayım olmadan evden çalışmaya geçirebilir mi?

Yönetmeliğe göre işyerinde çalışan bir işçinin sözleşmesi, işçi ile işverenin anlaşmasıyla uzaktan çalışmaya dönüştürülebilir. Bunun bir istisnası vardır: mevzuatta belirtilen zorlayıcı nedenlerle işyerinin tamamında ya da bir bölümünde uzaktan çalışmaya geçilmesi hâlinde işçinin talebi veya onayı aranmaz.

Uzaktan çalışırken bilgisayar bozulursa ya da zarar görürse ne olur?

İşveren iş araçlarını sağlamışsa, teslim tarihindeki bedellerini gösteren bir liste düzenleyip işçiye yazılı olarak verir; araçların kullanım, bakım ve onarım koşulları da işçiye açıkça bildirilir. Ekipmanın korunmasına ilişkin yükümlülükler kanun gereği sözleşmede yer alacağından, bozulma ya da hasar hâlinde önce sözleşmeye ve bu listeye bakılır.

Evden çalışırken fazla mesai yaparsam ücretini alabilir miyim?

Uzaktan çalışan işçi de fazla çalışma kurallarından yararlanır. Yönetmeliğe göre uzaktan çalışmanın süresi ve zaman aralığı sözleşmede belirtilir; fazla çalışma ise işverenin yazılı talebi ve işçinin kabulüyle, mevzuata uygun biçimde yapılır. Bu yüzden işverenden gelen yazılı talepleri ve çalışılan saatleri gösteren kayıtları saklamak, ileride ücret talep edilirse ispat bakımından işe yarar.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.