Eşyamı ücretsiz kullanması için verdim: ne zaman geri isteyebilirim?

Kısaca

• Kullanım ödüncünde eşya ücretsiz kullandırılır ve aynı eşyanın geri verilmesi gerekir.
• Ödünç alan, eşyayı sözleşmeye uygun kullanmalı ve başkasına kullandırmamalıdır.
• İade zamanı belirlenirken kararlaştırılan süre, kullanım amacı ve erken iade sebepleri incelenir.

Bir aleti, bisikleti veya başka bir eşyayı para almadan kullanması için başkasına vermek, eşyanın geri alınamayacağı anlamına gelmez. Türk Borçlar Kanunu’nun 379. maddesinde düzenlenen kullanım ödüncünde bir taraf eşyanın karşılıksız kullanılmasını sağlar; diğer taraf kullandıktan sonra aynı eşyayı geri vermeyi üstlenir. Günlük konuşmada kullanılan emanet sözü, ilişkinin bütün koşullarını tek başına açıklamaz.

Uyuşmazlığın çözümünde önce eşyanın ne amaçla verildiği belirlenmelidir. Sadece koruması için bırakılan eşya ile kullanmasına izin verilen eşya aynı ilişkiyi anlatmaz. Bu yazı, bir şeyin ücretsiz kullanılması için bırakıldığı ve kullanım sonrasında geri verilmesinin kararlaştırıldığı durumları ele alır; verilen paranın eşdeğerinin geri ödenmesi konusunu incelemez.

Ücretsiz kullanımın sınırları

TBK 380 uyarınca ödünç alan, eşyayı sözleşmede kararlaştırılan şekilde kullanabilir. Taraflar kullanım biçimini konuşmamışsa eşyanın niteliği veya özgülendiği amaç esas alınır. Ücretsiz yararlanma imkânı, eşya üzerinde sınırsız tasarruf yetkisi vermez; kullanma izninin kapsamı ile mülkiyet birbirinden ayrılmalıdır.

Örneğin yalnız belirli bir işte kullanılmak üzere verilen cihaz bakımından, o işin sınırları önem taşır. Bu örnek bir mahkeme kararını anlatmaz; kanunun sözleşmede kararlaştırılan kullanıma verdiği önemi göstermektedir. Eşyanın teslim edilmesi, onun her yerde ve her tür işte kullanılmasına kendiliğinden izin verildiği şeklinde değerlendirilmemelidir.

Kanun ayrıca ödünç alanın eşyayı başkasına kullandıramayacağını belirtir. Dolayısıyla eşyayı alan kişinin başka birine kullanım için vermesi, ilk anlaşmada kendisine tanınan yetkinin sınırları bakımından sorun oluşturur. Eşyanın kimin elinde bulunduğu ve onu fiilen kimin kullandığı bu nedenle ayrı ayrı kaydedilmelidir.

Bu sınırlara aykırı davranılması, beklenmedik olaylardan doğan zararlar yönünden de sorumluluk yaratabilir. Bununla birlikte 380. madde bir kurtuluş imkânı tanır: ödünç alan, kurallara uysaydı bile zararın doğacağını ispat ederse bu sorumluluktan kurtulur. Sırf zarar meydana geldiği için bu istisnayı yok sayarak kesin bir ödeme sonucu çıkarılamaz.

Bakım giderleri ve birlikte ödünç alma

TBK 381, olağan bakım ve koruma giderlerini ödünç alana yükler. Eşyayı ücretsiz kullanmak ile bakım masraflarının tamamından muaf olmak farklıdır. Harcamanın olağan bakım mı, yoksa olağanüstü bir gider mi olduğu, giderin neden yapıldığı incelenerek belirlenmelidir.

Ödünç alan, ödünç verenin yararına yapmak zorunda kaldığı olağanüstü giderlerin ödenmesini isteyebilir. Bu düzenlemede hem giderin olağanüstü olması hem de ödünç verenin yararına zorunlu olarak yapılması önem taşır. Kullanıcının kendi tercihiyle yaptığı her değişiklik veya iyileştirme, sırf eşya üzerinde harcama olduğu için aynı kapsama girmez.

Bu ayrımı değerlendirmek için faturada yalnız toplam tutarın görülmesi yeterli olmayabilir. Hangi parçanın değiştiği, müdahalenin neden gerekli olduğu ve eşyanın önceki durumu da belgelenmelidir. Bunlar kanunda öngörülen ayrı bir başvuru formu değildir; giderin niteliğini somutlaştırmak için kullanılabilecek kayıtlardır.

Bir eşyayı birden fazla kişinin birlikte ödünç alması da ayrıca düzenlenmiştir. TBK 382’ye göre birlikte ödünç alanlar eşyadan müteselsilen sorumludur. Bu nedenle yalnız teslim sırasında orada bulunan kişiler ile sözleşmenin tarafı olarak birlikte ödünç alan kişiler birbirine karıştırılmamalıdır; anlaşmanın kimlerle yapıldığı açık olmalıdır.

Kullanım amacı ve geri verme zamanı

Geri verme değerlendirmesinin ilk adımı, belirli bir kullanım süresinin kararlaştırılıp kararlaştırılmadığını belirlemektir. Başlangıç ve bitiş tarihleri, bir işin tamamlanmasına yapılan gönderme veya belirli bir etkinlik için verilen izin farklı içerikte anlaşmalar oluşturabilir. Bunların hepsini yalnızca tarih yazılı olup olmadığına bakarak aynı grupta değerlendirmek doğru olmaz.

TBK 383, kullanım için belirli bir süre öngörülmeyen ancak amacı belirlenmiş ilişkiyi düzenler. Bu durumda sözleşme, eşyanın sözleşmeye uygun olarak kullanılmasıyla veya kullanılabilecek kadar bir zamanın geçmesiyle sona erer. Ödünç alanın kullanımı sürekli ertelemesi, eşyanın süresiz olarak kendisinde kalmasını sağlayan bir hak değildir.

Burada iki farklı olgu araştırılır: kullanımın gerçekten tamamlanması ve tamamlanmamış olsa bile kullanım için yeterli zamanın geçmesi. Örneğin tek bir işin yapılması için verilen ekipmanda, işin kapsamı ve ekipmanın o işte ne kadar süreyle kullanılabileceği önem taşır. Kanun bütün eşyalar için ortak bir gün sayısı belirlemez.

TBK 384 ise hem kullanım süresinin hem de hangi amaçla kullanılacağının belirlenmediği durumu ele alır. Böyle bir durumda ödünç veren eşyayı dilediği zaman geri isteyebilir. Bu kuralı, açıkça belirli bir amaç için verilmiş bütün eşyalara otomatik uygulamak, iki madde arasındaki ayrımı ortadan kaldırır.

Erken geri isteme ve teslimin belgelenmesi

TBK 383, olağan sona erme zamanından önce geri istemeyi haklı kılabilecek durumları da sayar. Eşyanın sözleşmeye aykırı kullanılması, bozulması veya kullanılmak üzere başka birine verilmesi bunlar arasındadır. Ödünç verenin önceden bilinmeyen bir durum nedeniyle acil ihtiyacının ortaya çıkması da ayrıca düzenlenmiştir.

Bu son durumda yalnızca geri isteme iradesiyle kanundaki koşullar aynı şey değildir. İhtiyacın acil olması ve önceden bilinmeyen bir durumdan doğması önemlidir. Geri isteme nedeni açıklanırken, ihtiyacın ne olduğu ve ne zaman ortaya çıktığı somutlaştırılmalıdır; her fikir değişikliği bu sebep kapsamında sunulmamalıdır.

TBK 385 uyarınca ödünç alanın ölümüyle kullanım ödüncü sözleşmesi kendiliğinden sona erer. Bu hüküm ödünç alanın ölümüne ilişkindir. Maddeyi taraflardan herhangi birinin ölümü için aynı sonucu öngörüyormuş gibi aktarmamak gerekir.

Teslim ve iade konusunda uyuşmazlığı daraltmak için şu kayıtlar yararlıdır:

• Verilen eşyanın ayırt edici özellikleri ve teslim sırasındaki durumu.
• Kullanım amacı, kararlaştırılan süre ve tarafların bu konudaki yazışmaları.
• İade talebinin nedeni, bildirildiği tarih ve fiilî geri teslim bilgisi.
• Hasar veya gider ileri sürülüyorsa buna ilişkin fotoğraf, fatura ve açıklamalar.

Bu kayıtlar hangi eşyanın, hangi koşullarla verildiğini değerlendirmeyi kolaylaştırır. İade sırasında mevcut hasarların ve eksik parçaların ayrıca belirtilmesi, geri verme borcu ile zarar veya gider taleplerinin birbirine karışmasını önler. Eşyanın geri verilmesi, daha önce doğduğu ileri sürülen bütün uyuşmazlıkların kendiliğinden çözüldüğü şeklinde kabul edilmemelidir.

Sık sorulan sorular

Arkadaşıma verdiğim aleti onun komşusu kullanabilir mi?

TBK 380, ödünç alanın eşyayı başkasına kullandırmasını yasaklar. Eşyayı yalnız saklaması için birine bırakmakla kullanması için vermek aynı durum değildir; fiilen kimin, hangi amaçla kullandığı belirlenmelidir. Kullanmak için başka kişiye verilmesi, 383. madde kapsamında erken geri isteme sebebidir.

Bakım parası harcadım diye eşya benim olur mu?

Kullanım ödüncü, aynı eşyanın geri verilmesini gerektirir. Olağan bakım ve koruma giderlerini ödünç alan karşılar. Ödünç verenin yararına zorunlu olarak yapılan olağanüstü giderlerin ödenmesi istenebilir; bu düzenleme, harcama yapan kişiye eşyanın mülkiyetini kazandırmaz.

Geri verme tarihi konuşulmadıysa her zaman hemen iade mi gerekir?

Kullanım amacı da belirlenmemişse ödünç veren eşyayı dilediği zaman geri isteyebilir. Ancak belirli bir amaç kararlaştırılmışsa, süre yazılmamış olması tek başına yeterli değildir: kararlaştırılan kullanımın tamamlanması veya buna yetecek zamanın geçmesi değerlendirilir. Kanundaki erken geri isteme sebepleri ayrıca saklıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.