Evlilik dışı çocuğu tanıma nasıl yapılır? Tanıma ve tanımanın iptali

Kısaca

• Baba, nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvuruyla, resmî senetle ya da vasiyetnameyle çocuğu tanıyabilir.
• Başka bir erkekle soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz.
• Tanıyan, yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle tanımanın iptalini dava edebilir.
• İlgililerin iptal davası, öğrenmeden başlayarak bir yıl ve her hâlde tanımadan itibaren beş yıl içinde açılmalıdır.

Soybağı, çocuk ile ana ve babası arasındaki hukuki bağdır. Ana ile çocuk arasındaki soybağı doğumla kendiliğinden kurulur. Baba ile çocuk arasında ise soybağı üç yoldan biriyle kurulur: ana ile evlilik, tanıma ya da hâkim hükmü (Türk Medeni Kanunu m. 282).

Tanıma, babanın evlilik dışında doğan çocuğun babası olduğunu kendi iradesiyle kabul etmesidir. Mahkemede uzun bir yargılama gerektirmez. Baba kendiliğinden tanımıyorsa ana ya da çocuğun başvuracağı yol babalık davasıdır; bu dava ayrı bir yazıda anlatılmıştır.

Tanımanın şekli

Kanuna göre tanıma, babanın şu yollardan biriyle yaptığı beyanla olur (m. 295):

• Nüfus memuruna yazılı başvuru,
• Mahkemeye yazılı başvuru,
• Resmî senet, örneğin noterde düzenlenen bir senet,
• Vasiyetname.

Uygulamada en sık kullanılan yol nüfus müdürlüğüne yapılan yazılı başvurudur. Vasiyetnameyle yapılan tanıma ise vasiyetname açıldığında ortaya çıkar. Bu yolda tanıma beyanının, kanunun vasiyetname için aradığı şekil kurallarına uygun bir vasiyetnamede yer alması gerekir; vasiyetname türleri ayrı bir yazıda anlatılmıştır.

Tanıma beyanında bulunan kişi küçük ya da kısıtlı ise, veli ya da vasisinin de rızası gerekir. Kısıtlı, mahkeme kararıyla fiil ehliyeti sınırlanmış kişidir.

Tanımayı alan nüfus memuru, sulh hâkimi, noter ya da vasiyetnameyi açan hâkim, tanımayı babanın ve çocuğun kayıtlı olduğu nüfus memurluklarına bildirir. Çocuğun kayıtlı olduğu nüfus memurluğu da tanımayı çocuğa, anneye ve çocuk vesayet altındaysa vesayet makamına bildirir (m. 296). Böylece tanıma ana ve çocuğun bilgisi dışında kalmaz.

Tanımanın şartları

Tanımanın en önemli şartı, çocuğun başka bir erkekle soybağının bulunmamasıdır. Başka bir erkek ile soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz (m. 295).

Bu kural özellikle şu durumda önemlidir: Anne evliyken ya da evliliğin sona ermesinden kısa süre sonra doğan çocuğun babası kanunen annenin kocası sayılır. Biyolojik baba başka biri olsa bile, kocayla çocuk arasındaki bu bağ ortadan kalkmadan çocuğu tanıyamaz. Bu bağın kaldırılması soybağının reddi davasıyla olur ve o dava ayrı bir yazının konusudur.

En sık karşılaşılan durumda anne hiç evlenmemiştir ve çocuk nüfusa yalnızca anne adına kaydedilmiştir. Bu çocuğun başka bir erkekle soybağı bulunmadığından, babası onu nüfus müdürlüğüne yapacağı yazılı başvuruyla tanıyabilir.

Kanun tanımanın geçerliliği için annenin ya da çocuğun onayını aramaz. Ancak tanımadan haberdar edilen anne ve çocuk, tanıyanın baba olmadığını düşünüyorsa tanımanın iptalini dava edebilir.

Tanımanın sonuçları

Tanıma ile baba ve çocuk arasında soybağı kurulur. Bunun en önemli sonuçları şunlardır:

• Baba, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılmakla yükümlü olur.
• Çocuk babasının mirasçısı olur. Soybağı tanıma ya da hâkim hükmüyle kurulmuş çocuklar, baba yönünden evlilik içi hısımlar gibi mirasçıdır (m. 498).
• Baba, çocukla kişisel ilişki kurulmasını isteyebilir.

Tanıma velayeti değiştirmez. Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir (m. 337). Babaya velayet verilmesi ancak mahkeme kararıyla olur.

Tanımanın iptali davası

Tanıma, kanunun saydığı hâllerde mahkeme kararıyla iptal edilebilir. Kanun, tanıyanın kendisi ile diğer ilgililer için ayrı kurallar koyar.

Tanıyan, yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle tanımanın iptalini dava edebilir. Dava anaya ve çocuğa karşı açılır (m. 297). Örneğin anne tarafından çocuğun babası olduğuna inandırılan ve sonradan bunun gerçek olmadığını öğrenen kişi bu yola başvurabilir.

Ana, çocuk, çocuk ölmüşse altsoyu, Cumhuriyet savcısı, Hazine ve diğer ilgililer de tanımanın iptalini dava edebilir. Bu dava tanıyana, tanıyan ölmüşse mirasçılarına karşı açılır (m. 298).

Davacı, tanıyanın baba olmadığını ispatla yükümlüdür. Ancak dava ana ya da çocuk tarafından açılmışsa, bu ispat yükü ancak tanıyan, gebe kalma döneminde ana ile cinsel ilişkide bulunduğuna dair inandırıcı kanıtlar gösterdikten sonra doğar (m. 299).

Soybağına ilişkin davalarda hâkim, maddi olguları kendiliğinden araştırır. Taraflar ve üçüncü kişiler, soybağının belirlenmesi için zorunlu olan ve sağlıkları bakımından tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere katlanmakla yükümlüdür (m. 284). Bu yüzden tanımanın iptali davalarında genetik inceleme çoğu zaman belirleyici olur.

Kanunun saydığı “diğer ilgililer” arasında, tanımanın iptalinde hukuki yararı bulunan kişiler yer alır. Örneğin tanıyanın öteki mirasçıları, tanımayla birlikte mirasçılar arasına yeni bir çocuk girdiği için bu davayı açmakta yarar görebilir.

Süreler kısadır ve hak düşürücüdür; yani süre geçerse dava hakkı tamamen ortadan kalkar (m. 300):

• Tanıyanın dava hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği ya da korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde tanımanın üzerinden beş yıl geçmekle düşer.
• İlgililerin dava hakkı, davacının tanımayı ve tanıyanın çocuğun babası olamayacağını öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde tanımanın üzerinden beş yıl geçmekle düşer.
• Çocuğun dava hakkı, ergin olmasından başlayarak bir yıl geçmekle düşer.
• Bu süreler geçmiş olsa bile gecikmeyi haklı kılan bir sebep varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava açılabilir.

Beş yıllık üst sınır, iptal sebebinin ne zaman öğrenildiğine bakılmaksızın işler. Anayasa Mahkemesi, tanıyanın davasındaki bu üst sınırı Anayasa’ya aykırı bulmamıştır. Bu nedenle tanımanın doğruluğundan şüphe eden kişinin beklememesi gerekir. Örneğin 2026 yılında yapılan bir tanımada beş yıllık süre 2031 yılında dolar; tanıyanın baba olmadığı bundan sonra öğrenilse bile ilgililer artık dava açamaz, meğer ki gecikmeyi haklı kılan bir sebep bulunsun.

Sık sorulan sorular

Çocuğun annesi başka biriyle evliyken doğan çocuğu tanıyabilir miyim?

Hayır, hemen tanıyamazsınız. Evlilik içinde doğan çocuğun babası kanunen annenin kocası sayılır. Başka bir erkekle soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz. Önce bu bağın, örneğin soybağının reddi davasıyla ortadan kaldırılması gerekir.

Tanıma için annenin onayı gerekir mi?

Kanun tanımanın geçerliliği için annenin onayını aramaz. Tanıma yapıldıktan sonra çocuğun kayıtlı olduğu nüfus memurluğu tanımayı anneye ve çocuğa bildirir. Tanıyanın baba olmadığını düşünen anne, kanundaki süreler içinde tanımanın iptalini dava edebilir.

Tanıdığım çocuğun benden olmadığını öğrendim. Ne yapabilirim?

Tanıyan, yanılma, aldatma veya korkutma sebebiyle tanımanın iptalini dava edebilir. Dava anaya ve çocuğa karşı açılır. Bu hak, iptal sebebinin öğrenildiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde tanımanın üzerinden beş yıl geçmekle düşer.

Tanıma yapılınca velayet babaya geçer mi?

Hayır. Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir. Tanıma, baba ile çocuk arasında soybağı kurar; babanın bakım giderlerine katılma yükümlülüğü ve çocuğun mirasçılığı bu bağdan doğar. Velayetin değiştirilmesi ancak mahkeme kararıyla mümkündür.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.