Soybağının reddi davası: kim açabilir, süreler ne kadar?

Kısaca

• Koca, ana ve çocuk soybağının reddi davası açarak kocanın babalık karinesini çürütebilir.
• Koca, davayı doğumu ve baba olmadığını öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açmalıdır.
• Ana doğumdan, çocuk ise ergin olduğu tarihten başlayarak en geç bir yıl içinde dava açmalıdır.
• Davaya aile mahkemesi bakar ve hâkim maddi olguları kendiliğinden araştırır.

Evlilik içinde ya da evliliğin bitmesinden sonraki belli bir süre içinde doğan çocuğun babası, kanun gereği anneyle evli olan kocadır. Bu bir karinedir, yani aksi ispatlanıncaya kadar doğru kabul edilen bir varsayımdır. Karine çoğu zaman gerçeği yansıtır. Yansıtmadığında ise onu ortadan kaldırmanın yolu soybağının reddi davasıdır.

Babalık karinesi neyi kapsar

Türk Medeni Kanunu m. 285’e göre evlilik devam ederken ya da evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır. Evlilik boşanma, ölüm ya da iptal yoluyla sona ermiş olabilir. Üç yüz gün geçtikten sonra doğan çocuğun kocaya bağlanabilmesi için ise ananın evlilik sırasında gebe kaldığının ispatlanması gerekir. Kocanın gaipliğine karar verilmişse üç yüz günlük süre, ölüm tehlikesinin ya da son haberin alındığı tarihten işlemeye başlar.

Bu karine nüfus kaydına da yansır: çocuk, kocanın çocuğu olarak kaydedilir. Biyolojik baba başka biri olsa bile, soybağının reddi davası açılıp kabul edilmedikçe bu kayıt ve ona bağlı bütün sonuçlar (soyadı, nafaka, mirasçılık) devam eder.

Evlilik dışında doğan çocukla babası arasında soybağı kurulması ise ayrı bir konudur ve babalık davasıyla ilgili yazıda ele alınmıştır.

Davayı kimler açabilir, kime karşı açılır

7531 sayılı Kanun’la 2024 yılında yapılan değişiklikten sonra Türk Medeni Kanunu m. 286’ya göre koca, ana ve çocuk soybağının reddi davasını açarak babalık karinesini çürütebilir. Ananın dava hakkı bu değişiklikle getirilmiştir; önceki metinde dava hakkı yalnızca koca ve çocuğa tanınmıştı.

Dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılır. Örneğin davayı koca açıyorsa davalılar ana ve çocuktur. Ana açıyorsa koca ve çocuk, çocuk açıyorsa ana ve koca davalı olur.

Bazı durumlarda başka kişiler de dava açabilir. Dava açma süresi dolmadan kocanın ölmesi, hakkında gaiplik kararı verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hâlinde şu kişiler dava hakkına sahiptir:

• Baba olduğunu iddia eden kişi,
• Kocanın altsoyu, yani çocukları ve torunları,
• Kocanın anası veya babası.

Bu kişiler davayı, doğumu ve kocanın ölümünü, ayırt etme gücünü sürekli olarak kaybettiğini ya da hakkında gaiplik kararı verildiğini öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde açmak zorundadır.

Ergin olmayan çocuk adına ise kendisine atanacak kayyım dava açar. Kayyım, mahkemece belirli bir iş için atanan temsilcidir. Kayyımın süresi, atama kararının kendisine tebliğinden başlayarak bir yıldır.

Süreler kaçırılırsa dava hakkı düşer

Soybağının reddi davasındaki süreler hak düşürücü sürelerdir. Bu, süre geçtikten sonra dava hakkının tamamen ortadan kalktığı ve hâkimin bunu kendiliğinden gözeteceği anlamına gelir. Türk Medeni Kanunu m. 289’a göre:

• Koca, davayı doğumu ve baba olmadığını ya da ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkekle cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl içinde açmalıdır.
• Ana, doğumdan başlayarak en geç bir yıl içinde dava açmalıdır.
• Çocuk, ergin olduğu tarihten, yani 18 yaşını doldurduğu günden başlayarak en geç bir yıl içinde dava açmalıdır.

Kocanın süresine ilişkin olarak kanunda daha önce “her hâlde doğumdan başlayarak beş yıl” şeklinde bir üst sınır vardı. Anayasa Mahkemesi 2009 yılında bu ibareyi iptal etti. Kayyımın süresindeki aynı beş yıllık sınır da 2013 yılında iptal edildi. Bugün bu davalarda doğumdan itibaren işleyen mutlak bir üst sınır bulunmamaktadır.

Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa bir yıllık süre, bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar. Örneğin ağır bir hastalık ya da kişinin iradesi dışındaki zorlayıcı bir durum dava açılmasını engellemişse, süre bu engel kalktıktan sonra başlar. Haklı sebebi ispat yükü, onu ileri süren kişidedir.

Sürelerin başlangıcı kişiden kişiye değişir. Kocanın süresi onun öğrenmesine bağlıdır; bu yüzden uyuşmazlık çıktığında kocanın şüpheyi ne zaman öğrendiği ayrıca tartışılır. Ananın süresi ise öğrenmeye değil, doğrudan doğuma bağlanmıştır. Çocuğun süresi de ergin olmasıyla başlar; çocuk küçükken onun adına dava kayyım aracılığıyla açılır.

Yargılama: mahkeme, ispat ve genetik inceleme

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara, bu iş için belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar. Yetkili mahkeme ise taraflardan birinin dava ya da doğum sırasındaki yerleşim yeri mahkemesidir.

İspat yükü, çocuğun ne zaman ana rahmine düştüğüne göre değişir. Çocuk evlilik içinde ana rahmine düşmüşse davacı, kocanın baba olmadığını ispat etmek zorundadır. Evlenmeden itibaren en az yüz seksen gün geçtikten sonra ve evliliğin sona ermesinden başlayarak en fazla üç yüz gün içinde doğan çocuk, evlilik içinde ana rahmine düşmüş sayılır. Çocuk evlenmeden önce ya da eşlerin ayrı yaşadığı sırada ana rahmine düşmüşse davacının başka bir kanıt getirmesi gerekmez. Ancak gebe kalma döneminde kocanın karısıyla cinsel ilişkide bulunduğuna dair inandırıcı kanıtlar varsa karine geçerliliğini korur.

Soybağı davalarında hâkim maddi olguları kendiliğinden araştırır ve delilleri serbestçe takdir eder. Bu yüzden tarafların aralarında anlaşmış olması davayı kendiliğinden sonuçlandırmaz. Babalığı en güvenilir biçimde ortaya koyan delil genetik (DNA) incelemesidir. Taraflar ve üçüncü kişiler, soybağının belirlenmesinde zorunlu olan ve sağlıkları için tehlike yaratmayan bu tür incelemelere rıza göstermekle yükümlüdür.

Çocuk, ananın önceki evliliğinin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğmuş ve ana bu arada yeniden evlenmişse iki karine çakışır. Bu durumda ikinci evlilikteki koca baba sayılır; bu karine çürütülürse ilk evlilikteki koca baba sayılır.

Dava kabul edilip karar kesinleşince çocuk ile koca arasındaki soybağı ortadan kalkar ve nüfus kaydı buna göre düzeltilir.

Sık sorulan sorular

Çocuğun benden olmadığını yıllar sonra öğrendim. Dava açma hakkım kaybolmuş mudur?

Kocanın bir yıllık süresi doğumdan değil, doğumu ve baba olmadığını ya da ananın gebe kaldığı dönemde başka bir erkekle ilişkisi olduğunu öğrendiği tarihten işlemeye başlar. Kanunda daha önce yer alan doğumdan itibaren beş yıllık üst sınır Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir. Bu yüzden öğrenmeden itibaren bir yıl geçmemişse dava açılabilir.

Boşanma davası açılmadan soybağının reddi davası açılabilir mi?

Evet. İki dava birbirinden bağımsızdır. Evlilik devam ederken de soybağının reddi davası açılabilir; boşanma davasının açılmış olması da bu dava için şart değildir.

Davalı genetik incelemeye gitmezse ne olur?

Taraflar, sağlıkları için tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere rıza göstermekle yükümlüdür. Davalı hâkimin öngördüğü incelemeye katılmazsa hâkim, durum ve koşullara göre bundan beklenen sonucu onun aleyhine doğmuş sayabilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.