Saklı pay ve tenkis davası: vasiyet ya da bağışla dışarıda bırakılan mirasçı ne isteyebilir?

Bir kişi malvarlığını hayattayken bağışlayabilir, vasiyetnameyle de dilediği kişiye bırakabilir. Bu özgürlüğün yine de bir sınırı vardır. Kanun, ölen kişinin (kanundaki adıyla mirasbırakanın) en yakın mirasçılarına mirastan belli bir pay ayırır ve bu payın vasiyet ya da bağışla ellerinden alınmasını engeller. Bu paya saklı pay denir. Saklı pay zedelenmişse mirasçının başvuracağı yol, sınırı aşan kazandırmaların indirilmesini sağlayan tenkis davasıdır. Tenkis kelimesi de zaten indirim anlamına gelir.

Saklı paylı mirasçılar ve oranlar

Türk Medeni Kanunu’nun 505. maddesine göre altsoyu (çocukları, torunları), ana ve babası ya da eşi bulunan mirasbırakan, ölüme bağlı tasarrufları, yani vasiyetname ve miras sözleşmesi gibi ölümünden sonra hüküm doğuracak işlemleri yalnızca saklı paylar dışında kalan kısım için yapabilir. Bu kısma tasarruf edilebilir kısım denir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamı üzerinde serbestçe tasarruf eder.

Oranlar 506. maddede yazılıdır:

• Altsoy için yasal miras payının yarısı,
• Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,
• Sağ kalan eş için, altsoyla ya da ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü.

Kardeşlerin saklı payı, 2007’de 5650 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırıldı.

Bir örnek üzerinden gidelim. Ölen kişinin eşi ve iki çocuğu var. Yasal paylara göre eşe mirasın dörtte biri, çocukların her birine sekizde üçü düşer. Saklı paylar ise eş için dörtte bir (yasal payın tamamı), her çocuk için on altıda üçtür. Saklı payların toplamı mirasın sekizde beşini bulur. Mirasbırakan geri kalan sekizde üçü dilediğine bırakabilir. Yasal payların nasıl belirlendiği ayrı bir yazının konusudur.

Tasarruf edilebilir kısım nasıl hesaplanır

Hesap, terekenin (ölen kişinin geride bıraktığı malvarlığının) ölüm günündeki durumuna göre yapılır. Önce mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun baktığı kişilerin üç aylık geçim giderleri düşülür (m. 507).

Sonra ölümden önce yapılmış bazı karşılıksız kazandırmalar, tenkise tabi oldukları ölçüde terekeye eklenir (m. 508). Mirasbırakanın üçüncü bir kişi lehine yaptırdığı hayat sigortasının ölüm zamanındaki satın alma değeri de hesaba katılır (m. 509). Hangi sağlararası kazandırmaların tenkise tabi olduğunu 565. madde sayar:

• Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar; geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan mal devirleri ya da borçtan kurtarmalar; alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
• Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılan kazandırmalar,
• Mirasbırakanın serbestçe dönme hakkını saklı tutarak yaptığı bağışlamalar ile ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı, âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar,
• Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.

Son bent özellikle önemlidir. Mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla yıllar önce yapılmış bir bağış da bu bent kapsamında tenkise konu olabilir.

Tenkis davası: taraflar, sıra ve mahkeme

Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, tasarruf edilebilir kısmı aşan tasarrufların tenkisini dava edebilir (m. 560). Tenkis tasarrufu tümden ortadan kaldırmaz; yalnızca saklı payı zedeleyen kısmı indirir. Mirasbırakanın tasarruf ehliyetinin bulunmaması, yanılma, aldatma ya da korkutma altında işlem yapması veya vasiyetnamenin kanuni şekle uymaması gibi sebeplerle tasarrufun bütünüyle ortadan kaldırılması isteniyorsa, başvurulacak yol ayrı bir dava olan iptal davasıdır (m. 557).

Davada karşı taraf, kendisine kazandırma yapılan kişidir. Bu kişi iyiniyetliyse, yalnızca mirasın geçtiği anda elinde kalanı geri vermekle yükümlüdür (m. 566). Kazandırma ölüme bağlı tasarrufla saklı paylı başka bir mirasçıya yapılmışsa, onun kendi saklı payını aşan kısmı orantılı olarak tenkis edilir (m. 561).

Tenkis belli bir sırayla yapılır (m. 570). Önce vasiyet gibi ölüme bağlı tasarruflar indirilir. Bu yetmezse sağlararası kazandırmalara geçilir ve en yeni tarihliden en eskiye doğru gidilir. Kamu tüzel kişilerine ve kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan kazandırmalar en son sırada tenkis edilir.

Dava, mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde açılır (m. 576). Görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 2).

Mirasbırakan, saklı paylı bir mirasçısını yalnızca kanundaki sebeplerle mirasçılıktan çıkarabilir: kendisine ya da yakınlarından birine karşı ağır bir suç işlenmesi veya aile hukukundan doğan yükümlülüklerin önemli ölçüde yerine getirilmemesi (m. 510). Mirasçılıktan çıkarılan kişi tenkis davası açamaz. Ancak çıkarma sebebi tasarrufta belirtilmemişse ya da itiraz üzerine ispat edilemezse, tasarruf mirasçının saklı payı dışında yerine getirilir (m. 511, 512).

Hak düşürücü süreler

Tenkis davası açma hakkı, 571. maddeye göre iki sürenin hangisi önce dolarsa onunla düşer:

• Mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl,
• Her hâlde, vasiyetnamelerde vasiyetnamenin açılması tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden başlayarak on yıl.

Miras, mirasbırakanın ölümüyle açılır (m. 575). Bir tasarrufun iptali daha önceki bir tasarrufu yeniden yürürlüğe sokarsa, süreler iptal kararının kesinleştiği tarihte işlemeye başlar.

Bir yıllık süre kısadır ve çoğu zaman mirasçının vasiyetnameyi ya da yapılmış bir bağışı öğrendiği anda başlar. Ölümden sonra tapu ve banka kayıtlarını geciktirmeden araştırmak bu yüzden önemlidir.

Süreler, dava açmak için geçerlidir. Tenkis, def’i yoluyla, yani karşı tarafın açtığı davada savunma olarak her zaman ileri sürülebilir. Örneğin vasiyet alacaklısı, vasiyet edilen malın kendisine verilmesi için dava açarsa, saklı paylı mirasçı süreler geçmiş olsa bile tenkis savunmasında bulunabilir.

Sık sorulan sorular

Babam evini vasiyetle kardeşime bıraktı. Ben hiç pay alamaz mıyım?

Babanızın çocuğu olarak saklı paylı mirasçısınız. Vasiyet tasarruf edilebilir kısmı aşıyor ve saklı payınızı zedeliyorsa tenkis davası açabilirsiniz. Kardeşiniz de saklı paylı mirasçı olduğundan, ona yapılan kazandırmanın yalnızca onun kendi saklı payını aşan kısmı tenkis edilir. Dava, saklı payın zedelendiğini öğrendiğiniz tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamenin açılmasından başlayarak on yıl içinde açılmalıdır.

Kardeşlerin saklı payı var mı?

Hayır. Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yürürlükten kaldırıldı. Altsoyu, ana ve babası ve eşi bulunmayan bir kişi mirasının tamamı üzerinde tasarruf edebilir; vasiyetnameyle mirasın tamamını kardeşleri dışında birine bırakırsa kardeşler tenkis davası açamaz.

Ölümden yıllar önce yapılan bir bağış da tenkise girer mi?

Girebilir. Bir yıllık sınır, kanunun 565. maddesinin üçüncü bendindeki bağışlamalar için geçerlidir. Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi amacıyla yapılanlar ve geri verilmemek kaydıyla altsoya yapılan devirler için kanun böyle bir sınır koymaz. Bir kazandırmanın bu kapsama girip girmediği, somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir.

Bölünemeyen bir daire tenkise tabi olursa ne olur?

Değeri düşmeden bölünemeyen bir mal tenkise tabi olursa, kazandırmayı elde eden kişi dilerse tenkis gereken kısmın değerini ödeyerek malı alır, dilerse maldan vazgeçip tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı ister. Mal onda kalırsa, tenkis gereken kısmın karar günündeki değerinin para olarak ödenmesine karar verilir. Bu kurallar sağlararası kazandırmaların tenkisinde de uygulanır (m. 564).

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.