Ölüm aylığı: hangi şartlarla bağlanır, eş, çocuk ve anne-babaya ne kadar ödenir?

Kısaca

• Ölüm aylığı için ölen kişi adına en az 1800 gün prim bildirilmiş olması ya da kanundaki diğer şartlardan biri gerekir.
• Dul eş aylığın yüzde 50'sini, çocukların her biri yüzde 25'ini alır; payların toplamı sigortalının aylığını geçemez.
• Aylık kendiliğinden bağlanmaz; hak sahiplerinin SGK'ya yazılı istekte bulunması gerekir.

Sigortalı bir kişi öldüğünde, geride kalan eşi, çocukları ve bazı durumlarda anne ve babası için ölüm sigortası devreye girer. Halk arasında “yetim aylığı”, “dul maaşı” ya da “babadan, anneden maaş” denen bu ödemenin kanundaki adı ölüm aylığıdır. Kimin ne kadar alacağı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 32 ile 34. maddeleri arasında düzenlenir.

Ölen kişinin sigortalılığında aranan şartlar

Ölüm aylığı, ölen sigortalının hak sahiplerine aşağıdaki durumlardan biri varsa bağlanır (m. 32):

• Ölen kişi adına en az 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmişse. Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında, yani bir işverene bağlı olarak hizmet akdiyle çalışanlar için ikinci bir yol daha vardır: en az beş yıldan beri sigortalı olup toplam 900 gün prim bildirilmiş olması yeterlidir. Bu beş yıl hesaplanırken askerlik, doğum ya da yurt dışı gibi her türlü borçlanma süresi hariç tutulur.
• Ölen kişi Kanunun 47. maddesinde yazılı sebeplerle (vazife malullüğüne yol açan sebepler) kazaya uğramışsa; malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylığı alıyorsa ya da bu aylıklardan birine hak kazanmış olup işlemi henüz tamamlanmamışsa.
• Ölen kişinin bağlanmış aylığı, yeniden sigortalı çalışmaya başladığı için kesilmişse.

Kendi adına bağımsız çalışan (4/b, eski Bağ-Kur) sigortalıların hak sahiplerine aylık bağlanması için ayrıca ölen kişinin genel sağlık sigortası primi dahil kendi sigortalılığından doğan prim ve prime ilişkin borcunun bulunmaması ya da ödenmesi gerekir. Ölen kişinin borcu varsa, hak sahiplerinin bu borcu ödemesi aylık bağlanmasının önünü açar.

Aylık kendiliğinden bağlanmaz. Hak sahiplerinin SGK’ya yazılı istekte bulunması gerekir.

Hak sahipleri ve payları

Hak sahiplerinin payları, ölen sigortalının Kanunun 33. maddesine göre hesaplanan aylığı üzerinden belirlenir. Ölen kişi emekliyse bu, aldığı aylıktır; emekli değilse prim günleri ve kazançları üzerinden ayrıca hesaplanır.

Dul eş aylığın yüzde 50’sini alır. Aylık bağlanmış çocuğu bulunmayan dul eşin payı, Kanunda sayılan bazı istisnalar dışında çalışmaması ve kendi sigortalılığından gelir veya aylık almaması şartıyla yüzde 75’tir.

Çocukların her biri yüzde 25 alır. Bunun için çocuğun Kanunda sayılan bazı istisnalar dışında çalışmaması ve kendi sigortalılığından gelir veya aylık almaması, ayrıca şu durumlardan birinde olması gerekir:

• 18 yaşını, lise veya dengi öğrenim görüyorsa 20 yaşını, yükseköğrenim görüyorsa 25 yaşını doldurmamış olmak,
• SGK Sağlık Kurulu kararıyla çalışma gücünün en az yüzde 60’ını yitirip malul olduğu anlaşılmak,
• Yaşı ne olursa olsun evli olmayan, evlenip boşanan ya da dul kalan kız çocuğu olmak.

Bu çocuklardan sigortalının ölümüyle anasız ve babasız kalanlara, ana ve babası arasında evlilik bağı bulunmayanlara ya da kendisinden başka aylık alan hak sahibi bulunmayanlara her birine yüzde 50 ödenir. Sigortalının evlat edindiği, tanıdığı, soybağı düzeltilen ya da babalığına hükmedilen çocukları ile ölümünden sonra doğan çocukları da aynı esaslara göre aylıktan yararlanır.

Anne ve baba, eş ve çocuklardan artan bir pay varsa aylık alabilir. Şartı, her türlü kazanç ve iratlarından elde ettikleri gelirin asgari ücretin net tutarından az olması ve diğer çocuklarından gelenler hariç gelir veya aylık almamalarıdır. Bu durumda anne ve babaya toplam yüzde 25 bağlanır. Anne ve baba 65 yaşın üstündeyse, aynı şartlarla, artan pay olup olmadığına bakılmaksızın toplam yüzde 25 alır.

Hak sahiplerine bağlanan aylıkların toplamı, sigortalının aylığını geçemez. Paylar toplamı bu sınırı aşarsa her hak sahibinin aylığından orantılı indirim yapılır.

Aylığın başlaması ve kesilmesi

Ölüm aylığı, sigortalının ölüm tarihini takip eden ay başından başlar. Hak sahipliği ölümden sonra kazanılmışsa, örneğin evli bir kız çocuğu sonradan boşanmışsa, bu niteliğin kazanıldığı tarihi takip eden ay başı esas alınır (m. 35).

Aylık, 34. maddedeki şartların ortadan kalktığı tarihi takip eden ödeme döneminin başından itibaren kesilir. Yaş sınırını dolduran, okulu bırakan ya da evlenen çocuk buna örnektir. Kesilmeye yol açan sebep sonradan ortadan kalkarsa, şartlar yine taşınıyorsa başvuru tarihini takip eden ay başından itibaren aylık yeniden bağlanır. Aylığı kesilen bir çocuğun sonradan SGK Sağlık Kurulu kararıyla en az yüzde 60 oranında çalışma gücünü kaybettiği anlaşılırsa, rapor tarihini takip eden ay başından itibaren yeniden aylık bağlanabilir.

Kanun bazı kişilere hiç ödeme yapılmayacağını da düzenler. Kendisinden aylık bağlanacak sigortalıyı kasten öldürdüğü ya da öldürmeye teşebbüs ettiği kesinleşmiş yargı kararıyla belirlenen hak sahibi buna örnektir. Eşinden boşandığı hâlde onunla fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların aylıkları da kesilir ve ödenen tutarlar geri alınır (m. 56).

Evlenme ödeneği ve cenaze ödeneği

Ölüm sigortası, aylığın yanında iki ayrı ödeme de sağlar (m. 37).

Evlendiği için aylığı kesilmesi gereken kız çocuğuna, talep etmesi hâlinde aldığı aylığın iki yıllık tutarı bir defaya mahsus evlenme ödeneği olarak peşin ödenir. Evlenme ödeneği alan kişi aylığının kesildiği tarihten itibaren iki yıl içinde, örneğin boşanarak, yeniden hak sahibi olursa iki yıllık sürenin sonuna kadar kendisine aylık bağlanmaz. Bu sürede genel sağlık sigortalısı sayılır. Diğer hak sahiplerinin payları da evlenme ödeneği verilen sürenin bitiminden sonra yeniden belirlenir.

Cenaze ödeneği ise iş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölen, sürekli iş göremezlik geliri, malullük, vazife malullüğü veya yaşlılık aylığı alırken ölen ya da adına en az 360 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmiş olan sigortalının hak sahiplerine ödenir. Tutarı, Kurum Yönetim Kurulunca belirlenip Bakanın onayladığı tarifeye göre her dönem ayrıca belirlenir. Ödeme sırasıyla eşe, eş yoksa çocuklara, onlar da yoksa anne ve babaya, onlar da yoksa kardeşlere yapılır.

Sık sorulan sorular

Evli olmayan kız çocuğu kaç yaşına kadar ölüm aylığı alır?

Kanun, evli olmayan, evlendikten sonra boşanan ya da dul kalan kızlar için yaş sınırı koymaz. Bu kızlar da diğer çocuklar için aranan, Kanunda sayılan istisnalar dışında çalışmama ve kendi sigortalılığından gelir veya aylık almama şartlarını taşımalıdır. Kız çocuğu evlenirse aylığı kesilir; talep ederse aldığı aylığın iki yıllık tutarı bir defaya mahsus evlenme ödeneği olarak peşin ödenir.

Ölüm aylığı alan çocuk sigortalı bir işte çalışmaya başlarsa aylığı kesilir mi?

Kural olarak hizmet akdiyle çalışma çocuğun aylığını engeller. Ancak 2018’de yapılan değişiklikle, 18 yaşını, lisede okuyorsa 20 yaşını, yükseköğrenim görüyorsa 25 yaşını doldurmamış çocukların 4/a kapsamında sigortalı çalışması aylık bağlanmasına engel değildir. Bu yaşları dolduranlar için bu istisna uygulanmaz.

Boşandığım eşimden ölüm aylığı alabilir miyim?

Kanun ölüm aylığını dul eşe bağlar; boşanmış eş bu sıfatı taşımaz. Ayrıca eşinden boşandığı hâlde onunla fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların bağlanmış aylıkları kesilir ve ödenen tutarlar geri alınır (m. 56).

Ölen kişinin prim günü yetmiyorsa yakınlarına hiçbir şey ödenmez mi?

Ölüm sigortasından sağlanan haklar yalnızca aylıktan ibaret değildir. Kanun, ölüm aylığının yanında ölüm toptan ödemesi ve cenaze ödeneğini de sayar. Aylık şartları oluşmadığında hangi ödemenin yapılabileceği, ölenin prim günlerine göre ayrıca değerlendirilir. Eksik süreler için hak sahiplerinin borçlanma yapabilmesi de mümkündür.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.