Birden fazla borcum var: yaptığım ödeme hangi borçtan düşülür?

Kısaca

• Birden fazla borcu olan kişi, ödeme gününde hangi borcu ödediğini alacaklıya bildirebilir.
• Geçerli açıklama veya makbuzda açıklık yoksa kanundaki mahsup sırası uygulanır.
• Borcu ödeyen kişi makbuz, tam ödeme hâlinde borç senedinin iadesini veya iptalini isteyebilir.

Aynı kişiye birden fazla borcunuz varsa, para ödendiğinin belirlenmesi her zaman tek başına yeterli olmaz. Ödemenin hangi borca ait olduğu da önem taşır. Türk Borçlar Kanunu, önce tarafların açıklamalarını, bunlar yeterli değilse kanuni sırayı esas alan bir düzen kurar.

Bir borcun yalnız bir kısmının ödenmesiyle farklı borçlardan hangisinin ödendiği ayrı sorulardır. İlkinde aynı borcun anapara, faiz ve giderleri arasındaki ilişki gündeme gelebilir. İkincisinde birbirinden ayrı borçlar arasında ödeme dağıtımı yapılır; kanun bunu mahsup olarak adlandırır.

Kısmi ödemenin anaparaya ve güvenceye etkisi

TBK 100’e göre borçlu, faiz veya giderleri ödemede gecikmemişse kısmen yaptığı ödemeyi ana borçtan düşme hakkına sahiptir. Ana borç, bu düzenlemede faiz ve giderlerden ayrı değerlendirilen asıl borç tutarıdır. Kanun, bu hakkın aksine anlaşma yapılamayacağını da açıkça belirtir.

Bu kural anlatılırken gecikmeme koşulu atlanmamalıdır. Her kısmi ödemenin her durumda doğrudan anaparadan düşeceği söylenemez. Önce faiz ve giderlerin durumu belirlenmeli, ardından yapılan ödemenin hangi kaleme ilişkin olduğu değerlendirilmelidir.

Aynı maddenin ikinci fıkrası güvenceli alacakla ilgilidir. Alacaklı, alacağın bir kısmı için kefalet, rehin veya başka bir güvence almışsa borçlu kısmi ödemeyi güvenceli veya güvencesi daha iyi olan kısma mahsup etme hakkına sahip değildir. Böylece ödemenin güvencelerle ilişkisi ayrıca düzenlenmiş olur.

Bu incelemede borç tutarını tek satırda göstermek yerine anapara, faiz, gider ve güvence kapsamını ayrı kaydetmek yararlı olabilir. Hangi kısmın güvence altında olduğu bilinmeden sadece ödeme miktarından hareket etmek eksik değerlendirmeye yol açabilir. Kanunun koşulu, ödemenin az veya çok olmasından farklıdır.

Ödeme açıklaması ve makbuzdaki kayıt

TBK 101, birden çok borcu bulunan borçluya ödeme gününde hangi borcu ödemek istediğini alacaklıya bildirme olanağı tanır. Bu açıklama, ödemenin hangi ilişki veya döneme ait olduğunu belirlemek bakımından önemlidir. Açıklamanın muhatabı alacaklıdır; yalnız kişinin kendi kayıtlarına yazdığı notla alacaklıya yapılan bildirim aynı şey değildir.

Borçlu bildirimde bulunmazsa ikinci adım makbuzdaki kayıttır. Borçlunun derhâl itiraz etmemesi koşuluyla ödeme, alacaklının makbuzda gösterdiği borç için yapılmış sayılır. Bu yüzden makbuzun yalnız tutarını okumak yerine hangi borcu gösterdiğine de bakılmalıdır.

Kanun burada derhâl itiraz ölçütünü kullanır. Bu ifadeyi doğrulanmamış sabit bir gün sayısına çevirmek doğru olmaz. Ödeme günü, açıklama ve makbuzun içeriği somut olayın kendi akışı içinde değerlendirilmelidir.

Pratik kayıt düzeninde her borca ilişkin sözleşme veya işlem bilgisi, varsa dönem ve ödeme tarihi birlikte tutulabilir. Yapılan bildirimle makbuzdaki borç açıklaması farklıysa fark açıkça belirlenebilir. Aynı alacaklıya yapılan bütün ödemeleri tek toplam altında toplamak, hangi borcun ödendiğini göstermeye yetmeyebilir.

Açıklama yoksa kanundaki sıra

TBK 102, kanunen geçerli bir açıklama yapılmadığında veya makbuzda açıklık bulunmadığında uygulanacak sırayı belirler. Öncelik muaccel borçtadır; muaccel, ödeme zamanı gelmiş borç anlamında kullanılır. Dolayısıyla bütün borçların vadesi aynı kabul edilmeden önce tarihleri incelenir.

Birden fazla borç muaccelse ödeme, borçluya karşı ilk takip edilen borç için yapılmış kabul edilir. Takip yapılmamışsa vadesi önce gelmiş borç esas alınır. Bu iki adımın yerini değiştirmek, kanunun belirlediği sırayı değiştirmek olur.

Birden fazla borcun vadesi aynı anda gelmişse ödeme orantılı şekilde mahsup edilir. Borçların hiçbirinin vadesi gelmemişse ödeme, güvencesi en az olan borç için yapılmış sayılır. Görüldüğü gibi aynı soruya her durumda eski borç ödenir şeklinde tek cevap verilemez.

İncelemede şu sıra izlenebilir: önce geçerli ödeme açıklaması, sonra makbuzdaki açıklık, ardından borçların vade ve takip bilgileri. Hiçbirinin vadesi gelmemişse güvence durumu ayrıca belirlenir. Bu sıralama, kanuni kuralların birbirine karıştırılmasını önlemeye yardımcı olur.

Kısmi ödemenin güvenceli kısma yöneltilmesine ilişkin TBK 100 ile hiçbir borcun muaccel olmadığı durumdaki TBK 102 kuralı aynı cümleye indirgenmemelidir. Birincisi alacağın güvence altındaki kısmıyla, ikincisi birden fazla borç arasındaki kanuni dağıtımla ilgilidir. Uygulanan maddenin hangi soruyu cevapladığı açık tutulmalıdır.

Makbuz, senedin iadesi ve kayıp senet

TBK 103’e göre borcu ödeyen kişi makbuz isteyebilir. Borcun tamamı ödenmişse buna ilişkin borç senedinin geri verilmesini veya iptalini de talep edebilir. Makbuz talebiyle senedin geri verilmesi talebi birbirini dışlayan seçenekler olarak düzenlenmemiştir.

Borcun tamamı ödenmemişse veya senet alacaklıya başka haklar da veriyorsa borçlu ancak makbuz verilmesini ve ödemenin senede işlenmesini isteyebilir. Bu nedenle senedin içeriği ile kalan borç birlikte değerlendirilmelidir. Sadece ödeme yapıldığı bilgisi, tam ödeme sonucunu göstermez.

TBK 104, bazı belge ve kayıtların sonuçlarını ayrıca düzenler. Faiz veya kira bedeli gibi dönemsel edimlerden biri için çekincesiz makbuz verilmişse önceki dönemlerin de yerine getirildiği kabul edilir. Burada makbuzun dönemsel bir edime ilişkin olması ve çekince içermemesi önemlidir. Önceki dönemlerden kalan bir alacakla ilgili kayıt bulunuyorsa, belgeyi incelerken bu kaydın içeriği de ayrıca okunmalı ve değerlendirilmelidir.

Alacaklının anaparanın tamamı için makbuz vermesi hâlinde faizleri de aldığı kabul edilir. Borç senedi borçluya geri verilmişse borç sona ermiş sayılır. Kanunun bu sonuçları, makbuzun içeriğini ve senedin kimde olduğunu ödeme değerlendirmesinin önemli parçaları hâline getirir.

Alacaklı senedi kaybettiğini ileri sürerse TBK 105 uygulanır. Borçlu isterse ödeme sırasında, senedin iptalini ve borcun sona ermesini gösteren resmî düzenlenmiş veya usulüne uygun onaylanmış belge verilmelidir. Kıymetli evrakın iptal hükümleri saklı olduğundan, senedin türü belirlenmeden bütün belgeler için aynı iptal yolunun yeterli olduğu varsayılmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Ödediğim paranın hangi borca ait olduğunu söyleyebilir miyim?

TBK 101, birden çok borcu bulunan kişinin ödeme gününde hangi borcunu ödemek istediğini alacaklıya bildirmesine izin verir. Bildirim yapılmazsa ve borçlu derhâl itiraz etmezse, alacaklının makbuzda gösterdiği borca ödeme yapılmış sayılır. Bu nedenle ödeme açıklamasıyla makbuzun içeriği birlikte kontrol edilmelidir.

Kısmi ödeme yaptığımda borç senedinin tamamını geri alabilir miyim?

TBK 103’e göre borcun tamamı ödenmemişse borçlu makbuz verilmesini ve ödemenin senede işlenmesini isteyebilir. Senedin alacaklıya başka haklar verdiği durumda da bu düzenleme uygulanır. Tam ödeme için öngörülen iade veya iptal talebiyle kısmi ödeme kaydı birbirinden ayrıdır.

Alacaklı senedi kaybettiğini söylüyorsa hangi belgeyi istemeliyim?

TBK 105, ödeme sırasında borçlunun istemi üzerine, senedin iptalini ve borcun sona erdiğini gösteren resmen düzenlenmiş veya usulüne göre onaylanmış belge verilmesini öngörür. Kıymetli evrakın iptaline ilişkin hükümler ayrıca saklıdır; her senet aynı işlemle iptal edilmiş sayılmaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.