Nişanın bozulması: hediyeler geri istenebilir mi, tazminat ödenir mi?

Nişan, evlenme vaadiyle kurulur (Türk Medeni Kanunu m. 118). Kanun bu vaadi önemser ama kimseyi evlenmeye zorlamaz. Nişan bozulduğunda ortada genellikle iki soru kalır: takılan altınlar ve verilen hediyeler ne olacak, yapılan masrafları kim üstlenecek? Medeni Kanun bu soruların cevabını 118 ile 123. maddeler arasında verir. Süre kısadır; nişanın sona ermesinden itibaren bir yıl.

Nişanlanma ve evlenmeye zorlama yasağı

Kanunun nişanlanma için aradığı şey evlenme vaadidir; madde bir törenden ya da belirli bir şekilden söz etmez. Küçük ya da kısıtlı, yani mahkeme kararıyla vesayet altına alınmış bir kişi nişanlanmışsa, yasal temsilcisinin rızası olmadıkça bu nişan onu bağlamaz (m. 118).

Nişanlılık, evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez (m. 119). Nişanı bozulan taraf, mahkemeden diğer tarafın kendisiyle evlenmesini isteyemez. Aynı maddeye göre evlenmeden kaçınma hâli için önceden kararlaştırılan cayma tazminatı ya da ceza şartı da dava edilemez. Bunlar, “nişanı bozan taraf şu kadar öder” gibi önceden yapılan anlaşmalardır. Kanun bu anlaşmaları dava yoluyla istenemez kılar, ama bunlara dayanarak yapılmış ödemelerin geri istenmesine de izin vermez.

Hediyelerin geri istenmesi

Nişanlılık evlenme dışındaki bir sebeple sona ererse, alışılmışın dışındaki hediyeler geri istenebilir (m. 122). Nişanın bozulması da, nişanlılardan birinin ölümü de evlenme dışındaki sebeplerdir. Madde iki tür hediyeyi kapsar: nişanlıların birbirine verdiği hediyeler ve anne babanın ya da onlar gibi davrananların diğer nişanlıya verdiği hediyeler. Geri isteme hakkı hediyeyi verene aittir. Örneğin damat adayının annesinin gelin adayına taktığı bileziği geri isteyecek kişi annedir. Diğer akrabaların ya da arkadaşların verdiği hediyeler bu maddede sayılmaz.

Maddi ve manevi tazminattan farklı olarak kanun, hediyelerin geri istenmesini kusur şartına bağlamamıştır. Bu yüzden nişanı bozan taraf da verdiği alışılmışın dışındaki hediyeleri geri isteyebilir.

Kanun alışılmışın dışındaki hediyeyi tanımlamaz. Bir hediyenin bu nitelikte olup olmadığı somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Uyuşmazlıklar çoğunlukla altın, ziynet eşyası ve saat gibi değerli eşyalar üzerinde çıkar. Alışılmış hediyeler ise bu madde kapsamında geri istenemez.

Hediye kural olarak aynen, yani kendisi geri verilir. Aynen ya da aynı tür ve nitelikte bir benzeriyle (mislen) geri verilemiyorsa, örneğin satılmış ya da kaybolmuşsa, sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır (m. 122). Sebepsiz zenginleşme, haklı bir sebep olmadan başkasının malvarlığından zenginleşen kişinin bunu geri vermesini öngören kuraldır; zenginleşmenin sona ermiş bir sebebe dayanması da bu kapsamdadır (Türk Borçlar Kanunu m. 77). Bu hükümlere göre hediyeyi alan kişi, geri isteme sırasında elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısım dışında kalanı geri verir. Ancak hediyeyi iyiniyetli olmadan elden çıkardıysa ya da elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa, tamamını geri vermekle yükümlüdür (TBK m. 79).

Maddi ve manevi tazminat

Nişanlılardan biri haklı bir sebep olmadan nişanı bozarsa ya da nişan taraflardan birine yükletilebilen bir sebeple bozulursa, kusurlu taraf diğerine uygun bir maddi tazminat öder (m. 120). Tazminat, evlenme amacıyla yapılan harcamaları ve katlanılan maddi fedakârlıkları karşılar. Kanun, aynı kuralın nişan giderleri için de uygulanacağını söyler. Düğün salonu için ödenip geri alınamayan kapora, evlenme amacıyla yapılan harcamaya bir örnektir. Tazminatın miktarı dürüstlük kuralları çerçevesinde belirlenir.

Maddedeki ikinci ihtimal sık gözden kaçar. Nişan, taraflardan birine yükletilebilen bir sebeple bozulmuşsa tazminat ödeyecek olan, nişanı fiilen bozan değil, kusurlu olan taraftır. Karşı tarafın davranışları yüzünden nişanı bozmak zorunda kalan kişi, bu yüzden kendisi bozmuş olsa da tazminat isteyebilir.

Tazminat isteme hakkı olan tarafın anne babası ya da onlar gibi davranan kişiler de, aynı koşullarda kendi yaptıkları harcamalar için uygun bir tazminat isteyebilir (m. 120).

Nişanın bozulması yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat da isteyebilir (m. 121). Manevi tazminat, üzüntü ve itibar kaybı gibi parayla ölçülemeyen zararlar karşılığında ödenen paradır. Kanun burada nişanın bozulmuş olmasıyla yetinmez; kişilik hakkının saldırıya uğramasını ve karşı tarafın kusurlu olmasını arar.

Süre ve başvurulacak mahkeme

Nişanlılığın sona ermesinden doğan dava hakları, sona ermenin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 123). Bu süre hediyelerin geri istenmesini de, maddi ve manevi tazminat taleplerini de kapsar. Nişan atılan bir mesajla, yüz yüze bir konuşmayla ya da ailelerin görüşmesiyle bozulmuş olabilir; sürenin ne zaman başladığı tartışmalı hâle gelmemesi için nişanın sona erdiği tarihi gösterebilecek kayıtları saklamak yararlıdır.

Nişanlılık Medeni Kanun’un aile hukuku kitabında düzenlendiği için bu davalara aile mahkemesi bakar. Aile mahkemesi kurulmayan yerlerde görev, bu iş için belirlenen asliye hukuk mahkemesindedir (4787 sayılı Kanun m. 2 ve 4).

Hediyeleri geri isterken neyin, kim tarafından ve ne zaman verildiğini ispat etmek gerekir. Nişan töreninin fotoğraf ve video kayıtları, takılan altınların listesi, alışveriş faturaları ve tanıklar bu ispatta işe yarar. Masraflar için de ödeme belgelerini saklamak, tazminat davasında talebin dayanağını gösterir.

Sık sorulan sorular

Nişanı ben bozdum. Verdiğim hediyeleri geri isteyebilir miyim?

Kanun hediyelerin geri istenmesini, nişanı kimin bozduğuna ya da kimin kusurlu olduğuna bağlamamıştır. Nişan evlenme dışındaki bir sebeple sona erdiyse, alışılmışın dışındaki hediyeler veren tarafından geri istenebilir. Ancak nişanı haklı bir sebep olmadan bozduysanız, karşı taraf da sizden maddi ve şartları varsa manevi tazminat isteyebilir.

Nişanda 'bozan taraf şu kadar öder' diye anlaşmıştık. Bu para istenebilir mi?

Hayır. Evlenmeden kaçınma hâli için kararlaştırılan cayma tazminatı ya da ceza şartı dava edilemez. Öte yandan bu anlaşmaya dayanarak ödeme yapılmışsa, ödenen para da geri istenemez.

Ailemin nişan için yaptığı masrafları kim karşılar?

Tazminat istemeye hakkı olan tarafın anne babası ya da onlar gibi davranan kişiler, aynı koşullar altında kendi yaptıkları harcamalar için uygun bir tazminat isteyebilir. Yani nişanın haklı bir sebep olmadan ya da karşı tarafa yükletilebilen bir sebeple bozulmuş olması gerekir. Fatura, dekont ve sözleşme gibi belgeler, bu harcamaların ispatını kolaylaştırır.

Dava açmak için ne kadar sürem var?

Nişanlılığın sona ermesinden doğan dava hakları, sona ermenin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süre hediyelerin geri istenmesini de, maddi ve manevi tazminatı da kapsar. Sürenin başlangıcı konusunda tartışma çıkmaması için nişanın sona erdiği tarihi gösteren mesaj ve yazışmaları saklamak yararlıdır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.