Malullük aylığı: kimler malul sayılır, aylık bağlanması için hangi şartlar aranır?

Kısaca

• Çalışma gücünün ya da meslekte kazanma gücünün en az yüzde 60'ını kaybeden sigortalı malul sayılır; bunu Kurum Sağlık Kurulu tespit eder.
• Aylık için en az on yıllık sigortalılık ve 1800 gün prim gerekir; başkasının bakımına muhtaç olanlarda 1800 gün yeterlidir.
• Sigortalı olarak ilk kez çalışmaya başlamadan önce var olan hastalık ya da engellilik nedeniyle malullük aylığı alınamaz.
• Rapor yazılı istekten önce alınmışsa aylık istek tarihine göre başladığından, başvuruyu geciktirmek aylık kaybına yol açar.

Ağır bir hastalık ya da kaza, kişiyi emeklilik yaşına gelmeden çalışamaz hâle getirebilir. Sosyal güvenlik sistemi bu durumdaki sigortalılar için malullük sigortasını öngörür. Malullük sigortasının sağladığı hak, malullük aylığı bağlanmasıdır (5510 sayılı Kanun m. 26). Aylık için önce kişinin kanuni ölçülere göre malul sayılması, ardından belirli sigortalılık süresi ve prim günü şartlarının tamamlanması gerekir.

Kimler malul sayılır

Malul sayılmanın ölçüsü, kişinin hangi statüde sigortalı olduğuna göre değişir (m. 25):

• 4/a (bir işverene bağlı olarak hizmet akdiyle çalışanlar) ve 4/b (kendi adına bağımsız çalışanlar) kapsamındaki sigortalılar, çalışma gücünün ya da iş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün en az yüzde 60’ını kaybetmişse malul sayılır.
• 4/c (kamu idarelerinde kadro ya da pozisyonda çalışanlar) kapsamındaki sigortalılar, çalışma gücünün en az yüzde 60’ını ya da vazifelerini yapamayacak şekilde meslekte kazanma gücünü kaybetmişse malul sayılır.

Çalışma gücü kaybı, kişinin genel olarak çalışabilme yeteneğinin ne ölçüde azaldığını ifade eder. Meslekte kazanma gücü kaybı ise kişinin kendi mesleğinde çalışarak kazanç elde etme yeteneğindeki azalmadır.

Bu kayıp, sigortalının ya da işverenin talebi üzerine Sosyal Güvenlik Kurumunun (SGK) yetkilendirdiği sağlık hizmeti sunucularının sağlık kurullarınca düzenlenen raporlar ve bunların dayanağı olan tıbbi belgeler incelenerek Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilir. Yani hastaneden alınan rapor tek başına yeterli değildir; son kararı Kurum Sağlık Kurulu verir.

Kanun iki önemli sınırlama getirir. Birincisi, sigortalı olarak ilk kez çalışmaya başladığı tarihten önce çalışma gücünün yüzde 60’ını ya da vazifesini yapamayacak derecede meslekte kazanma gücünü kaybettiği önceden veya sonradan tespit edilen kişi, bu hastalık ya da engellilik nedeniyle malullük aylığından yararlanamaz. İkincisi, yedek subay, yedek astsubay, erbaş ve er olarak ya da talim, manevra, seferberlik veya harp nedeniyle görevleriyle ilgisi kesilmeden silah altına alındıkları dönemde malul olup bu malullüğü asıl işini yapmasına engel olmayanlar hakkında, o hastalık veya engellilik nedeniyle malullük sigortası hükümleri uygulanmaz.

Aylık bağlanması için gereken şartlar

Malul sayılan sigortalıya aylık bağlanabilmesi için Kanunun 26. maddesi şu şartları birlikte arar:

• Kişinin yukarıdaki ölçülere göre malul sayılması,
• En az on yıldan beri sigortalı olması ve toplam 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmiş olması. Başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul olan sigortalıda sigortalılık süresi aranmaz; 1800 gün prim bildirilmiş olması yeterlidir.
• Malullüğü nedeniyle sigortalı olarak çalıştığı işten ayrıldıktan ya da işyerini kapattıktan veya devrettikten sonra SGK’ya yazılı istekte bulunması.

On yıllık sigortalılık süresi, ilk kez malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi olunan tarihten itibaren hesaplanır (m. 38). Bu süre ile prim gün sayısı birbirinden farklıdır: on yıldır sigortalı olan biri, arada çalışmadığı dönemler nedeniyle 1800 güne ulaşmamış olabilir. Eksik günler için şartları varsa askerlik ya da doğum borçlanması gibi yollar düşünülebilir; bunlar ayrı yazıların konusudur.

4/b kapsamındaki sigortalılar için ayrıca bir şart vardır: kendi sigortalılıklarından doğan, genel sağlık sigortası primi dahil prim ve prime ilişkin her türlü borcun ödenmiş olması zorunludur. Borç ödenmeden aylık bağlanmaz.

Aylık nasıl hesaplanır ve ne zaman başlar

Malullük aylığı hesabında prim günü az olan sigortalı korunur. Prim gün sayısı 9000 günden az olanların aylığı 9000 gün üzerinden, 9000 gün ve daha fazla olanlarınki ise toplam prim günü üzerinden hesaplanır (m. 27). 4/a kapsamındaki sigortalılar için bu sınır 7200 gün olarak uygulanır. Sigortalı başka birinin sürekli bakımına muhtaçsa aylık bağlama oranı 10 puan artırılır.

Aylığın başlangıcı, malul sayılmaya esas alınan rapor tarihi ile yazılı istek tarihinin sırasına bağlıdır. Bu kural 4/a ve 4/b sigortalıları ile 4/c kapsamında iken görevinden ayrılıp başka bir statüde çalışmamış olanlar için geçerlidir:

• Rapor tarihi yazılı istekten önceyse aylık, istek tarihini takip eden ay başından başlar.
• Rapor tarihi yazılı istekten sonraysa aylık, rapor tarihini takip eden ay başından başlar.

4/c kapsamında halen çalışmakta olanların aylığı ise malullükleri nedeniyle görevlerinden ayrıldıkları tarihi takip eden ay başından başlar.

Rapor tarihinin istekten önce olduğu durumda aylık istek tarihine göre başladığından, raporu alan kişinin başvurusunu geciktirmesi aylık kaybına yol açar.

Aylık alırken yeniden çalışma

Malullük aylığı alan kişi 5510 sayılı Kanuna tabi olarak ya da yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmaya başlarsa aylığı, çalışmaya başladığı tarihi takip eden ödeme dönemi başında kesilir. Bu dönemde kazancı üzerinden prim alınır.

Kişi daha sonra işten ayrılıp yazılı istekte bulunursa kontrol muayenesine alınır. İlk aylığa esas olan malullüğün devam ettiği anlaşılırsa, istek tarihini (4/c kapsamında çalışıyorsa görevinden ayrıldığı tarihi) takip eden ödeme döneminden itibaren aylık yeniden hesaplanarak bağlanır. Yeni aylık, eski aylığın kesildiği tarihten sonra aylıklara yapılan artışlar uygulanarak bulunan tutarın altında olamaz.

4/c kapsamındaki sigortalılar, yazılı talepleri hâlinde malullük hükümleri uygulanmadan, malullüklerinin engel olmadığı başka bir vazife ya da sınıfa nakledilmek üzere istifa etmiş sayılabilir. Bu kişilerin sonradan Kanun hükümlerinin uygulanmasını isteme hakkı saklıdır.

Sık sorulan sorular

Sigortaya girmeden önce var olan hastalığım nedeniyle malullük aylığı alabilir miyim?

Sigortalı olarak ilk kez çalışmaya başlamadan önce çalışma gücünün yüzde 60’ını ya da vazifesini yapamayacak derecede meslekte kazanma gücünü kaybettiği önceden veya sonradan tespit edilen sigortalı, bu hastalık veya engellilik nedeniyle malullük aylığından yararlanamaz.

Malullük aylığı alırken çalışabilir miyim?

Malullük aylığı alan kişi 5510 sayılı Kanuna tabi ya da yabancı bir ülke mevzuatı kapsamında çalışmaya başlarsa aylığı, çalışmaya başladığı tarihi takip eden ödeme dönemi başında kesilir. Çalıştığı sürece prim ödenir. İşten ayrılıp yazılı istekte bulunduğunda kontrol muayenesine alınır; malullüğün devam ettiği anlaşılırsa aylık yeniden hesaplanarak bağlanır.

Başkasının bakımına muhtaç olmanın bir etkisi var mı?

Evet, iki etkisi vardır. Başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede malul olan sigortalıda on yıllık sigortalılık süresi aranmaz; 1800 gün prim yeterlidir. Ayrıca bu kişilerin aylık bağlama oranı 10 puan artırılır, bu da aylığı yükseltir.

İş kazası sonucu çalışamaz hâle geldim. Malullük aylığı mı alırım?

İş kazası ve meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücünün kaybı, malul sayılma ölçütlerinden biridir. Bununla birlikte iş kazası ve meslek hastalığı sigortasının sağladığı sürekli iş göremezlik geliri ayrı bir haktır ve kendi şartlarına tabidir; hangi hakkın ya da hakların doğduğu kişinin durumuna göre ayrıca incelenir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.