Kısa çalışma ödeneği nedir, kimler alabilir?

Kısaca

• Kısa çalışma ödeneği, kriz ya da zorlayıcı sebeple çalışılamayan saatler için İşsizlik Sigortası Fonundan işçiye yapılan ödemedir.
• Başvuruyu işçi değil işveren yapar; kısa çalışma işyerinde kural olarak en fazla üç ay sürebilir.
• İşçinin son 120 gün hizmet akdiyle çalışmış ve son üç yılda en az 450 gün prim ödemiş olması gerekir.
• Kısa çalışmanın başlangıcından itibaren üç yıl içinde iş sözleşmesi biterse ödenen süreler işsizlik ödeneğinden düşülür.

Bir işyerinde iş aniden azaldığında ya da faaliyet durduğunda işveren ilk olarak işçi çıkarmayı düşünebilir. Kısa çalışma, bu durumda iş ilişkisini sürdürmeye yarayan bir yoldur. İşçi işinden ayrılmaz, ancak çalışmadığı saatler için ücreti yerine İşsizlik Sigortası Fonundan kısa çalışma ödeneği alır. Kural İşsizlik Sigortası Kanunu’nun ek 2. maddesinde yer alır. Ayrıntıları ise 1 Mart 2024’ten itibaren uygulanan Kısa Çalışma ve Kısa Çalışma Ödeneğine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik düzenler.

Kısa çalışma ne demek

Kanuna göre genel ekonomik, sektörel ya da bölgesel kriz, genel salgın veya zorlayıcı sebeplerle işyerindeki haftalık çalışma süresi geçici olarak önemli ölçüde azaltılabilir ya da faaliyet tamamen veya kısmen durdurulabilir. Yönetmelik bunu biraz daha somutlaştırır:

• İşyerinin tamamında ya da bir bölümünde haftalık çalışma süresi en az üçte bir oranında azaltılmalı ya da faaliyet tamamen veya kısmen durdurulmalıdır. Durdurmada süreklilik şartı aranmaz.
• Kısa çalışma işyeri bakımından en az dört hafta sürmelidir.
• Kısa çalışma dönemi, başlangıç günü dahil üç ayı aşamaz.

Zorlayıcı sebep, işverenin kendi yönetiminden kaynaklanmayan, önceden kestirilemeyen ve önlenemeyen dışsal olaylardır. Deprem, yangın, su baskını, heyelan, salgın hastalık ve seferberlik gibi işyerini fiziken doğrudan etkileyen olaylar bu kapsamdadır.

Başvuru nasıl yapılır, hangi talepler reddedilir

Başvuruyu işveren yapar. Talep, gerekçesiyle birlikte Türkiye İş Kurumuna (İŞKUR) yazılı olarak bildirilir; toplu iş sözleşmesi tarafı işçi sendikası varsa ona da bildirim yapılır. Başvuruda krizin ya da zorlayıcı sebebin işyerine etkisi açıklanır ve kısa çalışma yapılacak işçilerin listesi verilir.

İŞKUR talebi önce sebep ve şekil yönünden inceler, sonra uygunluk tespiti için iş müfettişlerine gönderir. Genel, sektörel ya da bölgesel kriz veya genel salgın iddiasına dayanan başvurularda bu durumun varlığına İŞKUR Yönetim Kurulu karar verir. Böyle bir karar yoksa işverenin başvurusu reddedilir.

İşyeri fiziken doğrudan etkilenmeden yalnızca nakit sıkıntısı, ödeme güçlüğü, pazar daralması ya da stok artışı gibi dolaylı nedenlerle yapılan başvurular da reddedilir. Talep uygun bulunursa işveren sonucu işyerinde görünür bir yere asar ve varsa sendikaya bildirir.

İşçinin ödenek alabilmesi için şartlar

İşverenin talebinin uygun bulunması tek başına yetmez. Her işçi için ayrıca şu iki şartın birlikte bulunması gerekir:

• kısa çalışmanın başladığı tarihten önceki son 120 gün boyunca hizmet akdiyle çalışmış olmak,
• son üç yıl içinde en az 450 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödemiş olmak.

Bu şartları taşımayan işçi, işyeri kısa çalışmaya geçse bile ödenek alamaz.

İşyerinin tamamı için en az üçte birlik azaltma şartı aranırken, işçi bazında daha düşük bir oran belirlenebilir; yeter ki sıfır olmasın. Her işçinin kısa çalışmaya başlama tarihi de farklı olabilir, ancak bu tarih işyerinin kısa çalışma dönemi içinde kalmalıdır. Kısmi süreli çalışan işçinin kısa çalışma süresi, kısa çalışmadan önceki haftalık normal çalışma süresinden fazla olamaz.

Başvuru uygunluk tespiti beklerken dönem değiştirilemez, süre artırılamaz ve listeye yeni işçi eklenemez. Tespit tamamlandıktan sonra aynı gerekçeyle dönemin uzatılması ya da yeni işçi eklenmesi istenirse bu yeni bir başvuru sayılır.

Ödenek nasıl hesaplanır ve ne zaman ödenir

Günlük kısa çalışma ödeneği, işçinin son on iki aylık prime esas kazançlarına göre bulunan günlük ortalama brüt kazancının yüzde 60’ıdır. Bu tutar, aylık brüt asgari ücretin yüzde 150’sini geçemez. Asgari ücret her dönem yeniden belirlendiği için üst sınırın tutarı da değişir.

Ödenek, işyerindeki haftalık çalışma süresini tamamlayacak biçimde, yalnızca çalışılmayan saatler için hesaplanır. Çalışılan saatlerin ücreti ise işveren tarafından ödenir. Birden fazla işyerinde çalışan işçide her işverenin bildirdiği prim günleri toplanır ve ödenek, toplamın otuz günden eksik kalan kısmı kadar verilir. Hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günlerine ait ücret ve ödenek, kısa çalışma süresiyle orantılı olarak işveren ve İŞKUR tarafından karşılanır.

Ödenek her ayın beşinde işçinin kendisine ödenir. Damga vergisi dışında herhangi bir vergi ya da kesintiye tabi tutulmaz. Bu sürede işçinin sigorta primleri de İşsizlik Sigortası Fonundan Sosyal Güvenlik Kurumuna aktarılır.

Zorlayıcı sebebe dayanan kısa çalışmada ödemeler hemen başlamaz. İş Kanunu’na göre zorlayıcı sebeple çalışamayan ya da çalıştırılmayan işçiye bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir; kısa çalışma ödemeleri bu bir haftalık sürenin ardından başlar.

İşsizlik ödeneğine etkisi ve ödeneğin kesilmesi

1 Mart 2024’ten sonra başlayan kısa çalışmalarda önemli bir kural uygulanır. Kısa çalışmanın başladığı tarihten itibaren üç yıl içinde iş sözleşmesi sona ererse, kısa çalışma ödeneği olarak ödenen süreler işçinin işsizlik ödeneği süresinden düşülür. Anayasa Mahkemesi bu kuralın iptali istemini 2025’te reddetmiştir.

Ödenek şu durumlardan biri gerçekleştiği tarihten itibaren kesilir ya da durdurulur:

• kısa çalışma yapılan işyerindeki iş sözleşmesinin sona ermesi, başka işyerine nakil ya da sözleşmenin askıya alınması,
• yaşlılık aylığı almaya başlama,
• silah altına alınma ya da kanundan doğan bir çalışma ödevi nedeniyle işten ayrılma,
• tutuklanma, hüküm giyme, yurt dışına çıkma ya da ölüm,
• geçici iş göremezlik raporu alınması.

İşveren, ilan ettiği süre dolmadan normal çalışmaya dönmeye karar verirse durumu en az altı iş günü önce İŞKUR’a, varsa sendikaya ve işçilere yazılı olarak bildirmek zorundadır. Kısa çalışma bildirimde gösterilen tarihte sona erer.

Sık sorulan sorular

Kısa çalışma ödeneği için işçi kendisi başvurabilir mi?

Hayır. Kısa çalışma talebini işveren, gerekçesiyle birlikte Türkiye İş Kurumuna yazılı olarak bildirir; işyerinde toplu iş sözleşmesi tarafı bir işçi sendikası varsa ona da bildirim yapar. İşçinin ödenekten yararlanabilmesi için önce işverenin talebinin uygun bulunması, ardından işçinin kendi hak kazanma şartlarını taşıması gerekir.

Kısa çalışma sırasında hastalanıp rapor alırsam ödenek ne olur?

Yönetmeliğe göre geçici iş göremezlik raporu alınması hâlinde kısa çalışma ödeneği, raporun başladığı tarihten itibaren kesilir. Rapor süresi için geçici iş göremezlik ödeneği ayrı kurallara tabidir.

Kısa çalışma üç aydan uzun sürebilir mi?

Kanun kısa çalışmanın işyerinde üç ayı aşmamak üzere uygulanabileceğini söyler. Aynı gerekçeyle birden fazla başvuru yapılsa da üç aylık süre ilk talebin başlangıcından hesaplanır. Bununla birlikte Kanun, Cumhurbaşkanına kısa çalışma süresini altı aya kadar uzatma yetkisi verir; uzatma ancak böyle bir kararla mümkündür.

Kısa çalışma ödeneği yanlış hesaplanıp fazla ödenirse geri istenir mi?

İşverenin hatalı bilgi ya da belge vermesinden kaynaklanan fazla ödemeler yasal faiziyle birlikte işverenden, sigortalının kusurundan kaynaklanan fazla ödemeler ise yasal faiziyle birlikte sigortalıdan tahsil edilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.