İşsizlik ödeneği kimlere verilir, kaç gün ödenir, başvuru süresi ne kadar?

Kısaca

• İşsizlik ödeneği için işten ayrılış kanunda sayılan, işçinin kendi kusuru dışındaki nedenlerden birine dayanmalıdır.
• Son 120 gün hizmet akdine tabi olmak ve son üç yılda en az 600 gün prim ödemiş olmak gerekir.
• Ödenek, prim gününe göre 180, 240 veya 300 gün süreyle verilir.
• Başvuru, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihi izleyen günden itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır.

İşini kaybeden kişinin aklına gelen ilk sorulardan biri, işsizlik ödeneği alıp alamayacağıdır. İşsizlik ödeneği, çalışırken işsizlik sigortası primi ödenen işçiye, kendi kusuru olmadan işini kaybettiğinde belli bir süre yapılan ödemedir. 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu, bu ödemeyi üç şarta bağlar: işten ayrılış nedeni, yeterli prim günü ve süresinde başvuru.

Kanun işsizlik sigortasını, çalışma isteği, yeteneği, sağlığı ve yeterliliği olduğu hâlde kendi kastı veya kusuru olmadan işini kaybeden sigortalının gelir kaybını belli süre ve ölçüde karşılayan zorunlu bir sigorta olarak tanımlar. Ödeneğe hak kazanma şartları da bu tanımın üzerine kuruludur.

Başvurular, kanunda “Kurum” olarak geçen ve bugün Türkiye İş Kurumu (İŞKUR) adını taşıyan kuruma yapılır. Bu yazı ödeneğin miktarına değil, hak kazanma şartlarına odaklanıyor.

İşten ayrılış nedeni

İşsizlik ödeneği, iş sözleşmesi kanunda sayılan nedenlerden biriyle sona eren sigortalıya verilir. Kanunun 51. maddesi eski 1475 sayılı İş Kanunu’na atıf yapar; bu atıflar bugün 4857 sayılı İş Kanunu’na yapılmış sayılır. Buna göre ödeneğe hak kazandıran başlıca hâller şunlardır:

• İşverenin sözleşmeyi bildirim sürelerine uyarak feshetmesi,
• İşçinin sözleşmeyi haklı nedenle derhâl feshetmesi; sağlık sebepleri, işverenin ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırı davranışları ya da zorlayıcı sebepler gibi,
• İşverenin sözleşmeyi sağlık sebepleri veya zorlayıcı sebeplerle derhâl feshetmesi,
• Belirli süreli sözleşmenin süresinin bitmesi,
• İşyerinin el değiştirmesi, başkasına geçmesi, kapanması veya kapatılması ya da işin veya işyerinin niteliğinin değişmesi nedeniyle işten çıkarılma,
• Özelleştirme uygulamaları kapsamında işsiz kalma.

Bu listede işverenin, işçinin ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırı davranışları nedeniyle yaptığı derhâl fesih yoktur. Haklı bir neden olmadan istifa eden işçi de kapsam dışındadır.

İşveren tarafından geçici görevle yurt dışına gönderilen sigortalıların hak ve yükümlülükleri bu görev sürdükçe devam eder. Bu kişiler ülkeye döndükten sonra şartları sağlarlarsa ödenekten yararlanabilir.

Başvuru sırasında sözleşmenin grev, lokavt ya da kanundan doğan ödevler nedeniyle askıya alınmamış olması da gerekir.

Prim günü ve son 120 gün şartı

İkinci şart, prim ödeme koşullarıdır. İşçi, iş sözleşmesinin sona ermesinden önceki son 120 gün boyunca hizmet akdine tabi olmalıdır. Hizmet akdi, iş sözleşmesine dayalı çalışmayı ifade eder. Bunun yanında son üç yıl içinde en az 600 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödemiş olmak gerekir.

Ödeneğin süresi, son üç yıldaki prim gününe göre belirlenir:

• 600 gün prim ödemiş olana 180 gün,
• 900 gün prim ödemiş olana 240 gün,
• 1080 gün prim ödemiş olana 300 gün.

Son 120 gün şartı sık gözden kaçar. Son üç yılda yeterli prim günü olsa bile, işten ayrılmadan önceki son 120 günde çalışma kesintiye uğramışsa bu şart sağlanmamış olabilir.

Başvuru süresi ve ödeme

İşveren, iş sözleşmesi ödeneğe hak kazandıran nedenlerden biriyle sona eren işçi için işten ayrılma bildirgesi düzenler. Bildirge üç nüsha düzenlenir: işveren bir nüshasını on beş gün içinde Kuruma gönderir, bir nüshasını işçiye verir, üçüncüsünü işyerinde saklar. İşçinin kendi nüshasını başvuruya kadar saklaması pratikte işini kolaylaştırır.

İşçi, işten ayrılma bildirgesiyle birlikte, sözleşmenin feshedildiği tarihi izleyen günden itibaren otuz gün içinde Kuruma doğrudan ya da elektronik ortamda başvurmalıdır. Başvuruda yeni bir iş almaya hazır olduğunu da kaydettirir.

Bu süre önemlidir. Mücbir sebepler dışında, başvuruda gecikilen süre, ödenek alınacak toplam süreden düşülür. Örneğin otuz günlük süreyi on gün geçiren kişinin ödenek süresi on gün kısalır.

Başvurular izleyen ayın sonuna kadar sonuçlandırılır. Ödenek her ayın beşinde, aylık olarak işsizin kendisine ödenir.

Hak kazanan sigortalı işsize yalnızca ödenek verilmez. Kanuna göre Kurum şunları da sağlar:

• 5510 sayılı Kanun gereği ödenecek sigorta primlerinin karşılanması,
• Yeni bir iş bulma hizmeti,
• Aktif işgücü hizmetleri kapsamında kurs ve programlar.

Ödenek alan kişi yeni bir işe girerse, belirli şartlarla işe alan işverenin bazı prim yükleri kalan ödenek süresince İşsizlik Sigortası Fonundan karşılanır. Bu süre, kişinin başlangıçta belirlenen toplam hak süresinden düşülür. İşçinin ayrıldığı işyerinde yeniden işe başlaması hâlinde bu destekten yararlanılamaz.

Ödeneğin kesilmesi ve durdurulması

Ödenek alan kişinin bazı yükümlülükleri vardır. Kanunun 52. maddesine göre şu hâllerde ödenek kesilir:

• Kurumun teklif ettiği, mesleğine uygun, son işinin ücret ve çalışma koşullarına yakın ve oturduğu yerin belediye mücavir alanı içindeki bir işi haklı bir neden olmadan reddetmek,
• Ödenek aldığı sürede gelir getirici bir işte çalıştığının ya da bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı aldığının tespit edilmesi,
• Kurumun önerdiği meslek eğitimini haklı bir neden olmadan reddetmek veya kabul edip devam etmemek,
• Kurumun çağrılarına haklı bir neden olmadan zamanında cevap vermemek ya da istenen bilgi ve belgeleri süresinde vermemek.

Son iki hâlde kesilme gerekçesi ortadan kalkarsa ödemeye yeniden başlanır. Ancak bu ödemenin süresi, başlangıçta belirlenen toplam hak süresinin sonunu geçemez.

Kesilme ile durdurma farklıdır. Muvazzaf askerlik dışında bir nedenle silah altına alınan ya da hastalık veya analık nedeniyle geçici iş göremezlik ödeneği almaya hak kazanan kişinin işsizlik ödeneği, bu durum sürdüğü sürece durdurulur.

Kişinin kusurundan kaynaklanan fazla ödemeler yasal faiziyle birlikte geri alınır. Gelir getirici bir işte çalışırken ödenek almaya devam etmek bu yüzden ileride borç olarak geri dönebilir.

Sık sorulan sorular

İstifa edersem işsizlik ödeneği alabilir miyim?

Kendi isteğiyle ve haklı bir neden olmadan istifa eden işçi ödenek alamaz. Ancak işçi sözleşmeyi İş Kanunu’nun 24. maddesindeki haklı nedenlerden birine dayanarak feshetmişse, örneğin ücreti ödenmediği için ayrılmışsa, bu ayrılış ödeneğe hak kazandıran hâller arasındadır.

İşe iade davasını kazandım ama işveren beni işe başlatmadı. Ödenek alabilir miyim?

Kanun bu durumu özel olarak düzenler. İşe iade davası nedeniyle yatırılan primlerin son günü esas alınarak işsizlik ödeneği hak sahipliği belirlenir ve işsiz geçen dönem için ödeme yapılır.

Ödenek alırken yeni bir işe girip kısa süre sonra yine işsiz kalırsam ne olur?

Yeni işte ödenek şartlarını yeniden sağlayamadan işsiz kalırsanız, daha önce hak ettiğiniz ödenek süresinin kalan kısmından yararlanmaya devam edersiniz. Şartları yeniden sağlayarak işsiz kalırsanız, yalnızca yeni hak sahipliğinden doğan süre kadar ödenek alırsınız.

İşsizlik ödeneğime haciz konulabilir mi?

İşsizlik ödeneği nafaka borçları dışında haczedilemez, başkasına devredilemez ve temlik edilemez. Ödenekten damga vergisi dışında herhangi bir vergi veya kesinti yapılmaz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için bir avukattan hukuki destek almanız önerilir.